De zee geeft

We denken dat onze moderne beschaving uit het zuiden van Europa is gekomen. Maar de noordelijke invloed was zeker zo belangrijk, laat de Britse historicus Michael Pye zien. En dat dankzij de Noordzee.

Michael Pye zou wel eens een kijkje in de Middeleeuwen willen nemen. "Ik zou bijvoorbeeld willen zien hoe de stad York in het noorden van Engeland destijds veranderde onder invloed van de Vikingen; het is fascinerend geweest wat daar allemaal gebeurde. Ik zou de geur van vis daar willen ruiken, want ze moeten destijds erg goed geweest in het bereiden daarvan. Ze haalden allerlei vis uit de Noordzee, haring en zalm met name, de geur van vis was overal, elke dag. Maar nee, per saldo zou ik in die tijd toch niet geleefd willen hebben, het is nu toch wel aangenamer."

Tijdens zijn studie geschiedenis heeft Pye wel eens een werkstukje geschreven over een of ander onderwerp uit de Middeleeuwen, maar voor de rest heeft hij dat tijdvak bewust links laten liggen. "Tot een paar jaar geleden wist ik er echt helemaal niks van, ik had er geen enkele belangstelling voor", zegt hij in de lobby van een Amsterdams hotel.

Voor de Britse journalist en historicus waren de Middeleeuwen - de ruwweg tien eeuwen tussen de val van het Romeinse Rijk en de Renaissance, van de zesde tot de zestiende eeuw - een duistere periode. Ze gaan door voor een tijd zonder veel hoogtepunten. De wereld stond een beetje stil.

Na drie jaar onderzoek en het schrijven van het boek 'Aan de rand van de wereld' weet Pye beter: in de Middeleeuwen is wel degelijk veel gebeurd en heeft de wereld, zeker in Europa, flinke vooruitgang geboekt. En daarbij speelde de Noordzee een belangrijke rol. Over die zee werd handel gedreven, kwamen volkeren in contact met elkaar, waardoor ideeën werden uitgewisseld en uitvindingen en gewoontes werden gedeeld. "Deze koude, grijze zee maakte in een tijd van duisternis de moderne tijd mogelijk', schrijft hij in zijn boek.

Waarom bent u zo geïnteresseerd geraakt in de geschiedenis van de Noordzee?

"Ik ben opgegroeid aan de kust, in Essex, het oosten van Engeland. In mijn jeugd was de zee vooral het strand, waar je ijsjes kon kopen, waar je zandkastelen kon bouwen en waar je in het water kon poedelen. Later leerde ik, zoals alle scholieren, dat de Noordzee door de eeuwen heen een bescherming voor ons geweest is tegen het kwaad van buiten. Maar ik heb altijd het idee gehad dat er meer moest zijn, dat de zee meer betekende. En nu, nadat ik tientallen jaren journalist ben geweest, heb ik dat kunnen onderzoeken.

"Als je tien eeuwen geleden op de plek stond waar ik opgegroeid ben, was je eerder per schip aan de overkant van de Noordzee dan over land in Londen. Dat was het perspectief in die tijd. Over zee werd van alles aangevoerd: mensen, goederen en ideeën. Uit de Lage Landen, Denemarken, Noorwegen; allemaal landen rond de Noordzee. De zee kende en kent geen grenzen, en dat is een groot voordeel."

Wij leerden op school dat er uit die noordelijke landen weinig goeds kwam. De Vikingen plunderden onze kusten, trokken brandschattend rond, verkrachtten de vrouwen en vermoordden de mannen.

"Dat was ook zo, het waren bloeddorstige mensen. Ook in Groot-Brittannië en Ierland hielden de Vikingen vreselijk huis, ze verwoestten hele steden. Maar daar tegenover staat dat ze ook steden bouwden, dat ze hun bouwkunst meenamen. Geschiedenis is meestal een aaneenrijging van oorlogen en veldslagen, moord en doodslag. Maar dat is natuurlijk niet het hele verhaal. De Vikingen waren niet 24 uur per dag bezig met narigheid en ellende."

U schrijft in uw boek dat we net zoveel te danken hebben aan andere landen rond de Noordzee als aan de landen in het zuiden.

"Wij zijn grootgebracht met het idee dat veel van onze beschaving uit het zuiden komt, uit Italië met name. In steden als Florence en Rome zie je ook de monumenten die aan de roemruchte geschiedenis herinneren. Je hebt niet alleen de architectuur, je hebt ook het Romeinse recht, de katholieke kerk, noem maar op. Al die zaken zijn bij ons ook doorgesijpeld, maar ze zijn in de loop van de eeuwen in onze contreien ook veranderd, onder invloed van wat er in de noordelijke landen gebeurde. Daar gold bijvoorbeeld veel sterker het gewoonterecht. Dat heeft invloed gehad op de manier waarop nu recht wordt gesproken. Dit is geen boek van noordelijk triomfalisme - wat ik beweer is dat onze samenleving een combinatie is van zuidelijke en noordelijke invloeden. Dat laatste wordt vaak vergeten."

U bent nogal onder de indruk van de Friezen die in de Lage Landen woonden. Zij hebben het geld herontdekt, schrijft u.

"Hun rol kan niet overschat worden; zonder Friezen waren wij nu niet zo welvarend geweest. Zij waren een zeevarend volk: ooit heette de Noordzee de Friese Zee. Ze dreven op grote schaal handel, en zagen de waarde van geld in. De Romeinen kenden natuurlijk al munten, maar met de val van het Romeinse rijk waren ze min op meer in onbruik geraakt. De Friezen ontdekten het gemak van geld, dat je dat kon gebruiken over de grenzen heen, voor de handel, dat je daarmee waarde aan goederen kon geven. Dat laatste had ook een ethische kant: wat ben ik bereid voor dat product te geven, wat is het waard in vergelijking met andere producten, hoeveel kan ik betalen?"

Stonden de Friezen aan de wieg van het moderne kapitalisme?

"Nee, dat gaat te ver, want er was bijvoorbeeld nog lang geen sprake van aandeelhouders, dat is toch een kenmerk van het kapitalisme. Maar de manier waarop Friezen het geld gebruikten was nieuw, en het had ook verstrekkende gevolgen. Ze hielden er een bijna mathematische benadering van geld op na, en dat had invloed op de wetenschap, de wiskunde."

De Hanzesteden gaven een enorme impuls aan de economie in de landen rond de Noordzee.

"Ze waren zeer succesvol, ja. Het was een vrij los samenwerkingsverband, een handelsblok met soms dezelfde belangen, opgezet rond de handel in één vissoort, haring. Een uniform product, makkelijk te vangen, op te slaan en te verhandelen. Het was een massaproduct. De Hanzesteden konden naar buiten als een hecht front opereren, ze konden steden die geen lid waren boycotten, of zelfs met een blokkade treffen, waardoor de bevolking werd uitgehongerd. Of ze maakten prijsafspraken. De Hanzesteden hadden bij vlagen iets weg van de multinational zoals wij die kennen. Maar onderling waren ze het vaak hopeloos oneens. Ze vielen elkaar soms zelfs aan. Er was geen centraal gezag, en dat was toch wel een nadeel. Uiteindelijk zijn ze daaraan ook ten onder gegaan."

In de landen rond de Noordzee hadden vrouwen een bijzondere positie. Hoe kwam dat?

"Ze trouwden relatief laat, veel later bijvoorbeeld dan meisjes in Italië. Daar moesten hun vaders een bruidsschat betalen, en die was hoger naarmate de dochter ouder was. Trouwde ze pas op haar dertigste, dan ging pa bij wijze van spreken failliet.

"Doordat ze vrij lang ongehuwd bleven, konden vrouwen in het noorden werken, kleren maken bijvoorbeeld. Of ze konden reizen, net als de mannen. Vrouwen waren vrij zelfstandig; ze konden, met de nodige beperkingen natuurlijk, hun eigen leven inrichten. Ze hadden economisch gezien een sterke rol."

U steekt de loftrompet over de begijnen die zich vanaf het begin van de dertiende eeuw in begijnhoven vestigden. U noemt ze zelfs de heldinnen van uw boek. Waarom?

"Zij namen zelfstandig beslissingen over hun leven en weerstonden daarbij de druk van hun omgeving, van de kerk bijvoorbeeld. Ze werden geacht kuis te leven, maar raakte een begijn zwanger, dan werd ze niet uit de gemeenschap verstoten, maar moest ze een paar maanden uit zicht en mocht ze na de bevalling met haar kind terugkomen; dat was echt een prachtige regel.

"Begijnen vormden een heel mooie gemeenschap van vrouwen, ik heb grote bewondering voor ze. Ze hebben het lang volgehouden: de laatste begijn is twee jaar geleden gestorven, in Kortrijk, in België."

Het valt u op dat Nederland zo schoon en netjes is, en u hebt daarvoor een verklaring.

"Meestal wordt die netheid toegeschreven aan de calvinistische inslag van de Nederlanders. Maar mensen van buiten verbaasden zich er al over lang voordat Calvijn was geboren, dat heb ik in de archieven ontdekt. Ik denk dat het te maken heeft met de productie van boter waarbij vrouwen in de Lage Landen in de Middeleeuwen betrokken waren. De beste manier om te voorkomen dat boter zou kunnen bederven is het product en de omgeving schoon te houden, er waren nog geen conserveringsmiddelen in die tijd. Vandaar dat geveeg en geschrob van de stoepen.

"Iedere keer dat ik hier in Amsterdam ben, valt het mij weer op: in welke andere stad buiten Nederland zie je elke middag tegen een uur of vijf van die wagentjes verschijnen die de sigarettenpeuken en kauwgom opruimen? Dat is echt typisch Hollands."

Vooral Holland en Vlaanderen kwamen sterk uit die zogenaamde duistere Middeleeuwen.

"Die twee landen hadden op talloze gebieden een flinke voorsprong op de rest van Europa, wat handel betreft, geld, mode, de positie van vrouwen. Zij stonden aan de basis van de moderne tijd, en dan vooral de steden Antwerpen en Amsterdam. Zij profiteerden van hun ligging, tussen Zuid én Noord, en aan de Noordzee. Die noordelijke invloed heb ik over het voetlicht willen brengen."

Pye's boek 'Aan de rand van de wereld, Hoe de Noordzee ons vormde', is in Nederland een doorslaand succes. Het kreeg ook in Groot-Brittannië lovende recensies. Volgende maand verschijnt het boek in de Verenigde Staten.

Pye heeft er drie jaar aan gewerkt, dat is kort gezien het grote aantal bronnen dat hij opvoert. "Zonder internet was dat niet gelukt", zegt hij.

undefined

Wie is Michael Pye?

De Brit Michael Pye is historicus, schrijver en journalist. Hij studeerde geschiedenis aan universiteit van Perugia in Italië en in Oxford, en werkte daarna voor diverse kranten in Engeland en Schotland. Ook maakte hij documentaires voor de BBC. Tussen 1980 en 1998 pendelde hij tussen New York en zijn geboorteland en schreef voor Amerikaanse en Britse dagbladen en tijdschriften.

Van zijn hand verscheen een aantal boeken, onder andere over de Britse geschiedenis en over die van de stad New York. Ook schreef hij romans. Momenteel woont hij op het platteland in Portugal.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden