Reportage

De zee eist levens, dus loopt de route naar Europa nu door de grensrivier

De rivier Evros, op de grens van Turkije en Griekenland. Beeld AFP
De rivier Evros, op de grens van Turkije en Griekenland.Beeld AFP

Syrische en Iraakse vluchtelingen mijden de gevaarlijke reis over zee en steken nu de grensrivier de Evros over om van Turkije naar Griekenland te komen. En Griekenland? Dat kan de opvang opnieuw niet aan.

Mohammed Megawar veert op en begint besmuikt te lachen voor zijn tentje. Hij beseft dat hij er veel slechter vanaf had kunnen komen, ondanks het feit dat hij halsoverkop met zijn moeder en jongere broertje zegt te zijn gevlucht voor geweld in de Syrische regio Afrin. Pas een week geleden liet hij Syrië achter zich en nu al zit hij in een kamp in Noord-Griekenland. Weliswaar in een tentje, want in de containers was geen plaats meer, maar het staat tenminste onder een afdak.

En kamp Langadikia is een van de beste van Griekenland, met veel groen en ruimte, schilderachtig gelegen tussen de heuvels. Her en der spelen kinderen met ballen, op centrale punten wordt er gekookt en worden wasjes gedraaid. Wie met zijn ogen knijpt, kan zo maar denken dat hij op een camping vol stacaravans in de Dordogne is beland.

Megawar heeft zo een flinke dosis geluk gehad, maar het is niet toevallig dat hij nu in een kamp vlak bij de stad Thessaloniki zit, vrij om te gaan en te staan binnen Griekenland zolang zijn procedure loopt. De afspraken die de Europese Unie twee jaar geleden met Turkije maakte, die onder meer inhouden dat vluchtelingen in principe teruggaan naar dat land, zijn op Megawar niet van toepassing. Die gelden uitsluitend voor vluchtelingen op eilanden als Lesbos, Chios en Samos.

Net als het verbod om gedurende de procedure door te reizen naar het vasteland. "Van vrienden op Lesbos hoorde ik dat ze daar vast zijn komen te zitten. Ze zeiden: kom niet hierheen, hier is het slecht. En de overtocht over zee is gevaarlijk. Over de rivier duurde het maar een paar minuten."

Spectaculaire toename

De 17-jarige Koerd geeft zo een van de redenen voor de recente spectaculaire toename van het aantal vluchtelingen dat Griekenland over land bereikt, door vanuit Turkije de oversteek te wagen via de grensrivier Evros, ook wel bekend onder de Bulgaarse naam Maritsa en de Turkse naam Meric.

Alleen al in april deden zo'n drieduizend anderen dat, volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Dat is de helft van het aantal in heel 2017. De meesten van hen zijn gezinnen uit Syrië en Irak. En dat zijn alleen degenen die worden aangehouden; een onbekend aantal glipt ongezien Griekenland binnen. Voor het eerst in jaren wordt de route vaker gebruikt dan die via de eilanden.

Nieuw is deze vluchtweg niet. In 2012 plaatste Griekenland een hek van tien kilometer op het enige stuk waar niet de Evros, maar een stuk land de grens met Turkije vormt. In de jaren daarna verplaatste de stroom zich naar de eilanden. Op het hoogtepunt van de crisis in 2015 kwamen daar duizenden per dag tegelijk aan. De deal met Turkije maakte daar in maart 2016 een eind aan. Het doorreisverbod naar het vasteland geldt sinds dat moment.

Syrische vluchtelingen vlak na de oversteek. Beeld REUTERS
Syrische vluchtelingen vlak na de oversteek.Beeld REUTERS

Op de vraag waarom pas twee jaar na dato de route over land weer aan populariteit wint, weet niemand het antwoord. Griekse media speculeren dat Turkse grenswachten een oogje dichtknijpen, nu de verhoudingen tussen de twee buurlanden al enige maanden onder druk staan. Er zijn om de haverklap schermutselingen op de zeegrens. Griekenland weigert acht vermeende coupplegers uit te leveren, tot woede van Ankara. Turkije houdt op zijn beurt twee Griekse grenswachten vast, die naar eigen zeggen per ongeluk op Turks territorium waren beland.

Een andere mogelijke reden is aan de grens goed te zien: het water van de Evros staat bijzonder laag. Waar zich enkele maanden terug nog een brede, kolkende watermassa een weg door het vlakke landschap baande, kabbelt nu een vriendelijk stroompje.

Turkije is slechts enkele tientallen meters verwijderd. Niet dat je dat als belangstellende eens rustig allemaal in je op kunt nemen. Aan de Griekse kant staan overal langs de oevers rode borden: verboden gebied. Wie er te lang blijft staan, krijgt van Griekse grenswachten het dringende verzoek te vertrekken.

Gefronste wenkbrauwen

Met gemiddeld honderd vluchtelingen per dag zijn de aantallen bij lange niet zo groot als bijna drie jaar terug op de eilanden. Toch leidt de nieuwe stroom tot gefronste wenkbrauwen in landen in West-Europa. Juist doordat deze vluchtelingen niet onder de Turkijedeal vallen en vrij door Griekenland kunnen reizen, is het makkelijker om met behulp van smokkelaars illegaal door te reizen, vrezen zij.

En ook lokaal zorgt de nieuwe stroom voor grote problemen. Het enige kamp en registratiecentrum in de wijde regio, in het dorp Fylakio in de uiterste noordoosthoek van Griekenland, is helemaal vol. Er is plek voor 240 man, er zitten er nu 260. Wel komt er deze dag een touringcar, om mensen die al geregistreerd zijn naar appartementen in Thessaloniki te brengen. Zo komen er weer een paar plekken in het kamp vrij.

Maar het is lang niet genoeg. De Griekse politie brengt de vluchtelingen daarom tijdelijk onder in cellen in politiebureaus in acht steden en dorpen langs de grens. De bedoeling was ze geleidelijk te laten registreren in Fylakio, maar vorige week werd de situatie in de politiebureaus onhoudbaar.

Honderden vluchtelingen wordt daarom nu verteld op eigen houtje naar Thessaloniki te gaan en daar de asielprocedure in te gaan. "We zijn blij dat ze die mensen hebben laten gaan", zegt Boris Chesirkov van de UNHCR. "Mensen sliepen op de grond, sanitaire voorzieningen waren ontoereikend, er zijn daar geen medische voorzieningen."

Twee taxi's

Tegelijkertijd is hij bezorgd dat de vluchtelingen aan hun lot worden overgelaten. In Thessaloniki moeten ze zelf hun weg vinden, om zich te registeren en terecht te komen in een kamp aan de rand van de stad. Thessaloniki ligt een busrit van zo'n zes uur rijden van het grensgebied. "Er zitten zieke mensen bij, zwangere vrouwen, kinderen. Het is onverantwoord die zonder begeleiding te laten reizen en dan bij aankomst niet op te vangen."

Daar komt bij dat het zo heel makkelijk wordt in de illegaliteit te verdwijnen - wat vooral aantrekkelijk is voor vluchtelingen met een kleine kans op een asiel.

Als je dan eenmaal aankomt op het busstation van Thessaloniki, wat dan? "Via-via hoorden we van het bestaan van dit kamp", zegt Zeinab Jadan (24), met haar man, ouders, drie broers en bijna 1-jarige zoontje ook gevlucht uit Afrin. Twee taxi's brachten hen drie dagen geleden naar Diavata, een dorp met een stoffig kamp op een industrieterrein net buiten de ring van Thessaloniki, en daarmee beter bereikbaar dan Langadikia. Dat ligt veertig kilometer buiten de stad.

Kamp Diavata bij Thessaloniki. Beeld Thijs Kettenis
Kamp Diavata bij Thessaloniki.Beeld Thijs Kettenis

In Diavata kregen ze, met nog eens achthonderd anderen, te horen dat er al zevenhonderd man in de containerwoningen zitten en dat het kamp vol is. Dat zijn overwegend mensen die van de eilanden komen, nadat de regering vanwege de erbarmelijke omstandigheden daar duizenden kwetsbare mensen versneld naar het vasteland heeft gebracht.

Tentje op het voetbalveld

Jadan en haar familie konden tentjes kopen op de markt en die mochten ze op het voetbalveld binnen de hekken neerzetten. Na de hevige regenval van de afgelopen dagen wonen ze nu in een modderpoel. Anderen liggen opgepropt op de twee verdiepingen van het activiteitencentrum van het kamp.

Door het gebrek aan sanitaire voorzieningen wemelt het er volgens hulpverleners van de ziektekiemen en kampen veel vluchtelingen met diarree. Er hangt een zure, bijna bedwelmende stank. Mensen liggen kriskras door elkaar te rusten of spelen met hun telefoon. Een vrouw die zwanger lijkt, ligt met haar hoofd op een pak wc-papier te slapen.

Anderen kiezen ervoor helemaal niet naar een kamp te gaan. Ze slapen in de open lucht in Thessaloniki, op bankjes en in parken. In leegstaande panden en in roestige afgedankte treinwagons. Deze mensen oppakken heeft geen zin - er is geen plaats om ze onder te brengen. Ze zijn een makkelijke prooi voor smokkelaars, die ze naar West-Europa beloven te brengen. Vlak voor het hoofdbureau van politie geven drie jongens, twee Syriërs en een Egyptenaar, ruiterlijk toe in drugs te handelen om in levensonderhoud te voorzien en om te sparen voor de doorreis.

Lede ogen

Burgemeester Giannis Boutaris van de stad ziet het met lede ogen aan. "We willen helpen, we willen niet dat mensen op straat slapen. Het is niet humaan en het is ook niet goed voor de stad en haar inwoners. Maar gemeenten kunnen in Griekenland wettelijk geen vluchtelingenkampen runnen. Het is een taak van de centrale overheid."

Boutaris probeert druk uit te oefenen op de regering in Athene om meer opvang te regelen. Zelf probert hij ter aanvulling plekken voor zeer kort verblijf te regelen, waarna vluchtelingen door moeten stromen naar een regulier kamp. "Maar zo'n faciliteit zou binnen de kortste keren vol zitten en bezwijken als degenen die er verblijven niet binnen een paar dagen weggaan. Vandaar dat de regering eerst met een allesomvattend plan moet komen."

. Beeld L&F
.Beeld L&F

Ook de UNHCR slaat alarm en pleit voor transitkampen, vooral vlakbij de grens. Maar de reguliere capaciteit moet eveneens worden uitgebreid. "Verder kun je denken aan mobiele registratiefaciliteiten. Een bus die langs de plaatsen bij de rivier rijdt", zegt Boris Chesirkov. "Zo ondervang je het probleem dat het gebied erg uitgestrekt is". De Evros vormt al meanderend een grens van 186 kilometer.

In een eerste reactie hebben de Griekse autoriteiten honderdtwintig extra grenswachten naar de Evros gestuurd. En ze zijn inderdaad van plan de opvangcapaciteit uit te breiden. Hoe en waar precies kan of wil Nikolaos Rangos, namens de regering coördinator voor Noord-Griekenland, niet zeggen. "Het idee is niet om nieuwe kampen te bouwen, maar bestaande faciliteiten uit te breiden. We zijn nu aan het uitzoeken hoe dat het beste kan. Het hoeft niet veel tijd te kosten, we hebben al nieuwe containers in voorraad."

Bij de dag

In kamp Lagadikia maakt Mohammed Megawar vooralsnog niet al te veel plannen. Hij leeft bij de dag. Van de idylle van het mooie kamp is ook weinig meer over: zondagnacht vielen er bij massale gevechten, waarbij volgens de politie meer dan tweehonderd mensen betrokken waren, zeker zes gewonden.

Megawar wil graag weten hoe het verder gaat met zijn asielprocedure, maar weet niet waar hij die informatie kan krijgen. Net als bij vrijwel alle anderen staat zijn doel vast: hij wil naar Duitsland. Daar zijn sinds twee jaar al zijn vader en jongste broertje. "Maar dat is voor later. Eerst maar eens uitvinden hoe we vanuit hun tentje in een container terecht kunnen komen."

Lees ook: 's Nachts hoort Doyran het huilen
In Istanbul proberen illegalen uit alle macht 1500 dollar te verdienen voor een mensensmokkelaar die zal proberen ze de Turks-Griekse grensrivier Evros over te helpen. Daar, in het Turkse dorpje Doyran, zijn drama’s dagelijkse kost.

Griekenland stuurt nauwelijks asielzoekers terug naar Turkije , ondanks EU-deal

Van een op de zes asielzoekers op de Griekse eilanden wordt de aanvraag direct afgewezen. De rest mag doorreizen naar het vasteland om daar de procedure te vervolgen. Van het direct terugsturen van asielzoekers naar Turkije komt niets terecht.

Lesbos vormt toegang tot Europa

Maar liefst 208.000 vluchtelingen zijn in 2015 via Lesbos naar Europa gekomen, becijferde de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden