De zaproman; een gepaste vertelvorm voor de tijd van 'kakofonie aan meningen'

James Joyce, auteur van de roman Ulysses.Beeld ANP

Hoe kun je zappende en klikkende jongeren die nauwelijks gewend zijn hun aandacht langer dan tien seconden vast te houden, boeien met een boek van 400 pagina's? Door een kakofonie aan verschillende stemmen samen in één verhaal te laten vertellen en zo continu te blijven prikkelen.

Dit is althans de verklaring die Michael David Lukas heeft voor wat zij ziet als de opkomst van 'polyphonic novels'. Dit zijn boeken die ergens vallen tussen 'een verzameling aan korte verhalen en iets groters'. "De polyphonic novel draait om een verzameling van verschillende, vaak met elkaar conflicterende, opvattingen rondom één plaats, familie, object of idee." Volgens Lukas geeft deze vertelvorm, waarin diverse, tegenstrijdige visies aan bod komen, goed de huidige gefragmenteerde en geglobaliseerde tijd weer.

Mozaïekromans
Voorbeelden van deze polyphonic novels uit de internationale literatuur zijn onder andere meer Een bezoek van de knokploeg (Jeniffer Egan), het recent verfilmde Cloud Atlas (David Mitchell) en Het grote huis (Nicole Krauss). In deze laatste roman verwisselt een bureau telkens van eigenaar waarna weer een nieuw verhaal begint. Beste voorbeeld in de Nederlandse literatuur is Bonita Avenue van Peter Buwalda. Een geheel unieke manier van verhalen vertellen is de polyphonic novel niet. Zo bouwt James Joyce zijn in 1922 verschenen roman Ulysses rondom één dag, beleefd vanuit drie verschillende inwoners uit Dublin.

De polyphonic novels die Lukas noemt, zijn boeken die Nederlandse recensenten over het algemeen als 'mozaïekromans' bestempelen. Toch legt hij met zijn term een ander accent op de beschrijving van de verhaalstructuur: het draait sterker om de conflicterende geluiden die de personages laten horen en niet alleen om de verschillende vertelperspectieven. Met name in Een bezoek van de knokploeg komt dit duidelijk naar voren. De hoofdpersoon Sasha komt in het eerste deel over als een kleptomaan die andermans spullen steelt, terwijl ze in het tweede deel door haar manager als een behulpzame en lieve secretaresse wordt omschreven.

Prikkelende afwisseling
In Nederland sprak eerder al Herman Stevens in zijn recensie van Een bezoek van de knokploeg over de opkomst van de mozaïekroman. "Misschien past deze vorm bij een jachtige tijd. De zaproman." Maar waarom zou deze manier van vertellen geschikt zijn voor de huidige tijd?

Lukas stelt dat de polyfonie het scala aan geografische, psychologische, chronologische en stilistische mogelijkheden opengooit. Simpel gezegd: je raakt minder snel verveeld en blijft verrast doordat de manier van vertellen telkens verschilt. De ene keer is een tienjarig meisje aan het woord en veertig bladzijdes later een melancholische man van vijftig. Wanneer de schrijfvorm in het ene verhaal uit Een bezoek van de knokploeg niet bevalt, lees je dertig bladzijdes door. Het volgende verhaal wordt vervolgens via powerpointslides verder verteld. Lezers hoeven zich in een zaproman bovendien niet noodzakelijk met alle hoofdpersonen te identificeren, maar in ieder geval met één.

Een boek is zo dus niet langer een opeenvolging van zinnen uit de pen van dezelfde verteller, maar veel meer een dynamische afwisseling. Sommige jongere lezers zullen niet eens de hele roman uit willen lezen en alleen zappen van fragment naar fragment wat ze wel bevalt. Lukas concludeert daarom optimistisch dat het einde van het boek nog ver weg is, zolang het de tijdsgeest weet te bevatten en kan weergeven zoals de polyphonic novel dat doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden