De zachte kant van heilige boeken

Jonathan Sacks over religieus geweld en overwinnen van het wij-zijdenken

Met terugwerkende kracht krijgen de nazi-beulen nog een vleugje beschaving, omdat ze hun misdaden probeerden te verbergen. Dat hebben ze te danken aan de IS-propaganda waarin de gruwelen van deze groep openlijk en met trots ten toon worden gespreid.


Het is de verbijstering over deze ontwikkeling die voelbaar is in het nieuwste boek van Jonathan Sacks 'Niet in Gods naam'. Zoals de ondertitel zegt: 'Een pleidooi tegen religieus extremisme en religieus geweld'. IS dwingt niet alleen moslims om zich theologisch te verantwoorden, maar ook joden en christenen: hoe zit het dan met het geweld in jullie traditie? Jullie gezaghebbende Heilige Schrift weet daar toch ook wel wat van?


Sacks, een leidinggevende rabbijn in Groot-Brittanië, met invloed en gezag ver daarbuiten, ontkent niet dat er een verband is tussen religie en geweld, maar de oplossing is volgens hem niet om de religie te elimineren. Secularisatie heeft het Westen op dit punt niet verder geholpen: "Secularisatie heeft ons opgezadeld met een maximale keuzevrijheid en een minimum aan betekenis." Het Westen mist identiteit en kan de strijd tegen het religieus extremisme met de rede niet winnen.


In drie delen biedt Sacks zijn boodschap aan. Hij begint met een analyse van het religieus extremisme. In deel 2 wordt een alternatieve uitleg van de verhalen van Genesis, het eerste bijbelboek, geboden en in het slotdeel levert hij een model voor de abrahamitische religies (jodendom, christendom, islam) om in vrede met elkaar te leven.


Het middendeel vond ik intrigerend: Genesis opnieuw lezen met de vragen van onze eeuw in het achterhoofd, en de nagalm van de woorden van Dimitri Verhulst ('Bijbel is Bloedboek') nog in je oren. Sacks overdrijft wat als hij zegt dat in zijn boek voor het eerst de betekenis van de Genesisverhalen tot hun recht komen, maar ik moet toegeven dat ik de zeggingskracht ervan zelden zo heb ervaren.


Waar gaat het om? In Genesis wordt gekozen. Abel en niet Kaïn, Abraham en niet al die anderen, Isaak en niet Ismaël, Jakob en niet Esau. Dit is het oerverhaal van Israëls verkiezing. Als er iemand gekozen wordt, zegt de logica, dan wordt er ook iemand afgewezen, in theologisch jargon: verworpen. Het brengt nog steeds grote groepen mensen tot een wij-zij-denken. Wij horen erbij, zij niet. God staat aan onze kant en niet aan de kant van de anderen.


Nu laat Sacks in deze verhalen twee dingen zien. Allereerst dat het bij deze keuze gaat om Gods voorkeur voor het kleine, het kwetsbare leven. De naam 'Abel' betekent 'zuchtje wind', Isaak en Jakob krijgen de voorkeur, terwijl ze een oudere broer hebben. Dat is een opvallende keuze die tegen het gangbare recht van de sterkste ingaat.


Maar vervolgens gebeurt er in deze verhalen nog iets: de niet-gekozenen zijn geen verworpenen. Ze worden met empathie getekend. Esau wekt met zijn edelmoedige vergeving bij de lezer meer sympathie op dan zijn broer Jakob met zijn slimmigheidjes. Wat is dit voor literatuur waarin de eigen voorvaders zo worden weggezet in al hun falen en tekorten?


Antisemieten hebben er handig gebruik van gemaakt: kijk, daar stammen de Joden van af, van die bedrieger Jakob. Maar welk volk heeft in zijn nationale literatuur, in zijn stichtingsmythen, zo eerlijk in de spiegel durven kijken? Hier, zegt Sacks, is het wij-zijdenken principieel overwonnen. De verhouding tussen Isaak en Ismaël levert hem een prachtige gelegenheid op om iets over Joden en moslims te zeggen, omdat Ismaël volgens de Koran de lijfelijke of geestelijke vader is van de moslims.


Er blijft natuurlijk altijd iets te wensen over in zo'n fundamenteel boek. Is de schrijver toch niet te gauw klaar met de gewelddadige teksten in de Bijbel? En ik zou graag van Sacks willen weten hoe hij vanuit zijn pleidooi om het wij-zijdenken te doorbreken de samenleving en de politiek van de huidige staat Israël beoordeelt. Blijft staan dat ik dit boek een brede lezerskring gun: joods, christelijk, islamitisch, seculier. Ik wens het zeker ook op de tafel van Dimitri Verhulst.


Jonathan Sacks: Niet in Gods naam. Een pleidooi tegen religieus extremisme en religieus geweld (Not in God's Name. Confronting Religious Violence) Vert. Hans van der Heiden. Kok; 352 blz. euro 22,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden