De wonderlijke jaren vijftig

De eerste echte Nederlandse auto had een specifiek geluid. Affiche van Charles Burki. (Trouw)

Gluren door de schutting en de stem van Philip Bloemendal; o mooie jaren van weleer.

Een vergeelde foto, een geluidsfragment, een oud voorwerp of zelfs een geurzweem kunnen je gedachten ver terug brengen in de tijd. Alle zintuigen werken mee aan het bovenhalen van herinneringen en zonder dat we het ons voortdurend bewust zijn maken ze deel uit van het dagelijks leven. Dat begrip ’herinnering’ fascineerde fotograaf Michel Pellanders (1952) zodanig dat hij er de tentoonstelling ’De Wonderjaren’ over heeft gemaakt, samen met audiograaf Hannes Wallrafen en acteur Frank Groothof. Nu te zien in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.

Alle drie geboren in de jaren vijftig hebben ze hun herinneringen uit hun jeugd door middel van objecten, beeld, geluid en tekst zodanig vorm gegeven dat door de ogen van een fictief jongetje de jaren van wederopbouw zichtbaar worden. De tentoonstelling is ook bedoeld voor kinderen en laat zien dat er een wereld bestond zonder Nintendo, tv en Facebook. „Je leefde als kind in een hele kleine wereld, je eigen huis, school en buurt”, aldus Pellanders, „en af en toe hoorde je iets van de ’Grote Wijde Wereld”. Verder waren er de kinderen uit de buurt om eindeloos mee buiten te spelen want speelgoed was er nog nauwelijks. „Je ouders wisten dat je ergens in de buurt was en verder voelde je je heel vrij, het was niet zo gecontroleerd, met afspraken als nu met mobiele telefoons.”

Een grote zwart-wit foto van braakliggend terrein waar in de verte nieuwbouwwoningen staan, met bijbehorende geluiden van heipalen en spelende kinderen, illustreert hoe die omgeving van een kind er toen uitzag. Hutten bouwen en erin spelen, door schuttingen gluren, het kon allemaal en ook hier is het de bedoeling dat de bezoeker, of het nu een kind of een volwassene is, de houten hut ingaat en door de enorme schutting gluurt, waarop namen als Frank en Joke zijn gekrast. Achter die kleine gaatjes komt een reeks van documentaire foto’s voorbij, maar ook Donald Duck en een half blote, zwoel kijkende vrouw. Een bijbehorende tekst van Frank Groothof maakt duidelijk wat voor indruk destijds nog een onschuldige pin up maakte. ’Dit was heel erg verboden. Bloot , tieten, billen. Dat kon echt niet! Ik heb zelfs mijn eigen vader en moeder nooit bloot gezien.’

Verderop is een schoolklas nagebouwd, kleine houten schoolbankjes staan in rijen opgesteld. Onder de kleppen liggen schoolschriftjes, leesplankjes en rapporten waar woorden als vlijt en gedrag met cijfers erachter nu vreemd en ouderwets overkomen. In de verte zien we de juf en de dreunende toon van 2 x 2 = 4 en 2 x 3 = 6 is te horen. Tafels opzeggen en ’juf’ in plaats van ’Nelleke’, dat moest Hannes Wallrafen de kinderen op een basisschool in Amsterdam-Noord nog leren om het meest authentieke geluidsfragment te krijgen.

Geluid werkt concreter dan beeld volgens Wallrafen en hij moest dan ook heel precies te werk gaan om het zo voor elkaar te krijgen dat de geluiden herinneringen zouden bovenhalen. „Een klein vergeeld blaadje kan al iets oproepen, maar als het geluid niet klopt komt de herinnering niet boven”, volgens Wallrafen. Zo heeft hij ook heel bewust iemand gezocht die een nog oude Daf had voor het specifieke geluid van het starten en optrekken van dit automerk. „Vroeger onderscheidden auto’s zich juist door hun motorgeluid, een kenner zou direct horen als ik geluiden van een andere auto in de Daf had geïnstalleerd.

Dat geldt ook voor het verhaal van de koelkast, die er toen nog niet was. In een archief vond Wallrafen een geluidsfragment met de stem van Philip Bloemendal, die in 1958 in het Polygoonjournaal de komst van de eerste koelkast aankondigde. „Het is juist zijn opmerkelijke stemgeluid dat je terugbrengt naar die tijd. Een andere stem die zelfde tekst op laten zeggen zou niet werken.”

De nostalgisch klinkende stem van Bloemendal, spelletjes op tafel en een speelgoedtrein naast het bed, het lijkt of het een romantische periode was, maar zo ziet bedenker Pellanders dat toch niet. „Je wist vaag van de atoombom en voelde ook gevaar, maar ik kom zelf uit een beschermd milieu dus ik had altijd het idee dat mijn vader het wel zou oplossen. Verder was er niet veel en werd er heel hard gewerkt.”

Pellanders groeide op in de Zaanstreek, in een rustige omgeving met vooral veel herinneringen aan de zee en het strand. Groothof bracht zijn jeugd door in Amsterdam en omschrijft hem als een periode van „armoede, chaos, drukte en rumoer”.

Die armoede en drukte komt hier minder duidelijk over. Door alle meubels, en spullen voelt het eerder knus en gezellig, en een beetje oubollig aan en het is jammer dat de toch aanzienlijke hoeveelheid beeldmateriaal in de verdrukking komt, waardoor deze periode naïever overkomt dan hij werkelijk was.

Ook al is het leven geschetst door de ogen van een kind, toch waren er ook minder leuke kanten aan. Zo roept bezoekster José (geboren in 1953) bij het zien van de jongensboeken in de vitrine: „Die mocht ik niet lenen van de bibliotheek omdat ik een meisje was”.

Aan de boterham met tevredenheid - wat betekende dat ze gewoon een droge boterham kreeg als ze honger had bij de broodmaaltijd op zaterdagavond - heeft ze ook geen goede herinneringen.

Minder leuke kanten uit die kindertijd zijn wel te vinden op de tentoonstelling. Vooral Groothof is in het bijbehorende boekje soms heel duidelijk. „De kapper was vreselijk, maar je moest. Zelfs als het weer net een beetje aangegroeid was. Je moeder ging meestal mee en het werd altijd precies geknipt zoals je het niet wilde. Er werd stinkvet ingesmeerd en wekenlang werd je op school voor flapoorkonijn uitgescholden.” Gelukkig maar dat het leven van een kind in die tijd ook niet altijd een pretje was, anders zouden we nog bijna heimwee krijgen.

De kleuterschool van Wormerveer in 1955 (anoniem). (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden