De wondere wolken van Willink

Fotografie

Carel Willink Foam Amsterdam ***

Donkere wolken pakken zich samen boven het Rijksmuseum. Tenminste, zo lijkt het op de wolkenfoto's van Carel Willink (1900-1983), die de komende maanden in het Amsterdamse fotografiemuseum Foam te zien zijn. De gebouwen zijn alleen te herkennen aan hun silhouet, want de foto's zijn expres donker ontwikkeld en afgedrukt, alleen dán is de witte wattendeken erboven goed zichtbaar.

Het zijn beroemde wolken: Willink verwerkte ze in zijn schilderijen, en de lucht had daarin een belangrijke plaats. De wolken weerspiegelden de gemoedstoestand van de personen eronder. Minder bekend is dat Willink de foto's zelf maakte. "Ik heb geen belangstelling voor fotografie, ik bewaar ook nooit foto's", zei hij ooit in een interview. Dat dat niet helemaal klopte, werd pas na Willinks dood in 1983 duidelijk: zijn weduwe Sylvia Willink-Quiël openbaarde dat hij een groot, op onderwerp gesorteerd fotoarchief had nagelaten. Het was opgeslagen in zijn atelier, in hun huis recht tegenover het Rijksmuseum, aan de Ruysdaelkade in Amsterdam.

In 1999 schonk Sylvia 54 foto's aan het Rijksmuseum, en bracht tegelijkertijd een boek uit, 'Een eeuw Willink', waaruit bleek dat de schilder vaak de hulp van de fotografie inriep. Het is begrijpelijk dat Willink zijn fotogebruik had verzwegen. Terwijl het gebruik van foto's nu redelijk normaal wordt gevonden, vonden tijdgenoten het een plat en te gemakkelijk hulpmiddel.

Je zou kunnen zeggen dat Willink zijn tijd ver vooruit was. Ter voorbereiding van een schilderij verzamelde Willink ter inspiratie beeldmateriaal uit kranten en tijdschriften, ansichtkaarten, en vaak maakte hij foto's. Op de zwart-witfoto's, door de schilder zelf ontwikkeld en afgedrukt, staat hijzelf of een model met de voeten op een opengevouwen krant, zodat de contouren duidelijk op de foto kwamen. Op reis in Italië en Frankrijk fotografeerde hij standbeelden en zuilenrijen, in Amsterdam de dieren in Artis, straten, of, heel dicht bij huis, de lucht en de wolken, vanuit het atelier of zelfs de dakgoot.

Nadat fotokenner en boekenmaker Willem van Zoetendaal ze vorig jaar in een boekje had samengebracht, zijn dertig wolkenfoto's nu in Foam te zien, groter afgedrukt, maar met de oorspronkelijke krassen, lichtvlekken en vegen er nog op. Het waren hulpmiddelen, geen kunstwerken op zich, en die pretentie hebben ze nu ook niet.

Toch zijn de opnames van de luchten, gemaakt in de jaren veertig en vijftig, tijdloze, poëtische beelden. Zolang de fotografie bestaat, zijn wolken al 'los' gefotografeerd. Omdat de lucht nu eenmaal veel lichter is dan de gebouwen en mensen op de grond, zelfs bij bewolkt weer, wordt de lucht al snel een fel wit vlak boven de gebouwen. Wel kan de fotograaf, zoals Willink deed, een veel kortere sluitertijd kiezen, waarbij de voorgrond, de gebouwen, ónderbelicht zijn. In de negentiende eeuw werden wolkenluchten vaak apart toegevoegd aan de landschapsfoto. Soms door wolkjes te schilderen in het negatief, soms ook door het wolkennegatief letterlijk in de lucht te 'plakken'.

Willink gaf zijn eigen draai aan die traditie. Op een reproductie van het schilderij 'Gezicht op een stad' uit 1944, dat een hele museummuur vult, is goed te zien hoe nauwkeurig Willink de gefotografeerde wolken kopieerde: het 'hondenkopje', midden in beeld, komt precies zo terug in het schilderij, terwijl het landschap volkomen anders is. Willink noemde zijn eigen stijl 'imaginair realisme' - er was wel degelijk sprake van verbeelding in zijn werk. Helaas zijn er, afgezien van enkele kleine reproducties, geen echte schilderijen van Willink in Foam te zien. De focus ligt op de donkere luchtpanorama's, opgehangen aan azuurblauwe muren, 'de kleur van het oneindige niets', volgens Willink, die de kleur ook op zijn eigen muren had. Vanaf de jaren zeventig verdwenen de wolken uit zijn schilderijen, en nam het blauw de overhand. De lucht, was opgeklaard, en zijn stemming ook.

'Schuivende luchten, Willinks wolken boven het Rijksmuseum', t/m 21 juni in Foam, Amsterdam. www.foam.org

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden