De wonderbaarlijke verschijning van de kleine vos

Wat was er met de kleine vos aan de hand? Dat vroeg ik me drie weken geleden op deze plaats af. Tot 20 augustus had ik geen enkele gezien, en met mij verscheidene andere vlinderwaarnemers.

HENK VAN HALM

Nog dezelfde dag kwamen reacties. Uit het Brabantse Hapert werd het verhaal bevestigd: geen kleine vossen. Ook uit Schalkhaar: dit jaar geen enkele kleine vos. Maar ook op diezelfde dag zag ik er twee op een vlinderstruik (Buddleja davidii) bij mij in de buurt!

En dat was het begin van een hele reeks waarnemingen. In dat weekend van 20 en 21 augustus zag Paul Böhre uit Amstelveen tientallen kleine vossen. “Op elke vlinderstruik zaten er wel een paar. Het was des te opvallender, omdat ik ze het hele jaar nog niet gezien had.”

Mevrouw H. Bax-Jonker uit Sappemeer schreef meteen na verschijnen van het artikel: “De laatste weken zitten er weer kleine vossen op onze vlinderstruik.” Mevrouw G. H. Hortensius-van der Steen uit Hoek van Holland: “Wij zagen eerst ook geen kleine vossen, maar in de tweede week van augustus verschenen ze ineens volop in onze tuin.” Daarbij voegt zich de heer C. D. van Oosten uit Sleeuwijk, die de eerste kleine vossen van het jaar zag op woensdag 31 augustus.

Eelko Groenevelt uit Voorschoten: “In augustus veel witjes en heel wat kleine vossen! Op een moment zaten er vijf tegelijk op mijn voor de helft uitgebloeide buddleja. Vandaag zag ik er weer twee op zitten en landde er een tussen de koffiekopjes op ons (gebloemde) tafelkleed. Ze proeven ook wel eens even aan de flox.”

Henk Heuvelman uit Ouderkerk aan de IJssel liet me weten dat mijn artikel in grote lijnen met zijn waarnemingen klopte. Tot maandag 15 augustus waren er in zijn tuin maar een paar kleine vossen. “Toen ineens minstens veertig op vooral Verbena bonariensis en scabiosa, maar ook op het rode koninginnekruid (Eupatorium purpureum), Gilia lepthantha, Coreopsis grandiflora, zinnia, dropplant en de laatste spoorbloemen.”

Mevrouw H.S. van Delden-Hopman uit Meerkerk: “Tot mijn grote verbazing en vreugde krioelde het ineens van de kleine vossen in mijn minituin op de vlinderstruik. Soms zes op een bloemtros.”

Mevrouw Postma-Tideman uit het Noordlimburgse Heyen bij Gennep: “Ook wij misten de kleine vos tot onze verbazing, zelfs toen de buddleja ging bloeien. Begin augustus waren er opeens tientallen! Misschien uit het buitenland?” Zij vroeg zich af of ze ontbraken door de overstromingen van de Maas in december 1993. Dat is weinig waarschijnlijk, want de kleine vos overwintert in grotten, holle bomen, houtmijten en schuren, op zolders en andere vorstvrije plaatsen.

Volgens mevrouw Postma waren er in Heyen minder vlinders dan in andere jaren. Zij lijkt de enige die dat vindt, want de overige briefschrijvers zagen er juist veel meer dan anders: veel witjes, dagpauwogen en atalanta's, redelijk veel citroenvlinders en distelvlinders en vooral veel gamma- uiltjes. Als voorbeeld Eelko Groenevelt: “Op de enige (paarse) buddleja in mijn tuin nam ik deze zomer circa twee à drie maal zoveel vlinders waar als in vorige jaren.”

Joop van Dorp uit Vlaardingen herinnert zich dat er rupsen van de koninginnepage op het wortelloof zaten in de tuinderij waar ze kort na de oorlog groente kochten. Dat komt overeen met mijn eigen belevenissen als tienjarig jochie in Amstelveen. Het was toen de tijd van de coloradokevers. Wat zo'n vraag op kleine vossen te letten, niet allemaal losmaakt. Joop van Dorp dus schrijft dat vorig jaar om Vlaardingen bijna geen kleine vos te zien was. Dit jaar kwamen de eerste eind juni en begin juli: “Er waren steeds wel twee tot vier exemplaren te zien.” De laatste augustusweken zaten ook regelmatig drie of vier kleine vossen in zijn daktuin op de lantana's. “Een fantastische vlinderbloem.” Op 22 augustus zag hij plotseling in de Vlaardingse wijk Holy een massa kleine vossen op de in de straat aangeplante buddleja's. Hij schatte het aantal op minstens zestig. Er waren ook elf atalanta's bij, veel witjes en gamma-uiltjes.

Die laatste soort is het 'drukke uiltje', waarvan een enkele briefschrijver de naam wilde weten. Pistooltje heet het ook wel, naar de zilveren vlek op de voorvleugels, die in vorm doet denken aan een antiek ruiterpistool. Het gamma-uiltje is een nachtvlinder, maar vliegt vooral overdag. Het trekt elk jaar uit het Middellandse-Zeegebied naar het noorden, zoals ook de atalanta doet. In een warme zomer kan het zich wel voortplanten, maar de jonge vlinders overleven onze winters niet. Net als de zomervogels trekken veel vlinders van de herfstgeneratie van de kille noordelijke streken naar het warme zuiden.

Uit alle correspondentie komt een ding overduidelijk naar voren: de kleine vos ontbrak bijna helemaal tot augustus en werd toen heel algemeen. Na er deze week eerst twintig tegelijk gezien te hebben in een tuintje bij Botshol en een paar dagen later een stuk of veertig in de Amsterdamse hortus, heb ik sterk de indruk dat de kleine vos nog nooit zo algemeen is geweest. Het kan verkeren!

Ik heb wel een vermoeden waar ze begin augustus zo plotseling vandaan zijn gekomen. In de derde juliweek waaide het voortdurend uit het oosten. Dat gebeurde weer op 9 en 10 augustus en omstreeks de 20ste. Waarschijnlijk heeft mevrouw Postma uit Heyen dus inderdaad gelijk met haar veronderstelling dat de vossen uit het buitenland kwamen. Uit het oosten, met de wind mee, wel te verstaan.

De kleine vos heeft een enorm verspreidingsgebied, dat heel Europa van Schotland en de Noordkaap en Oost-Azië tot China en Japan omvat, en trekt zich niets aan van koude, koele en warme klimaten. De soort staat bekend om haar pragmatische instelling: vlinders zwerven over uitgestrekte gebieden en maken gebruik van geschikte plekken waar die zich voordoen. Eitjes worden afgezet op jonge brandnetels op open, zonnige plekken zoals de rand van paden, akkers en bosranden. De rupsen zijn te vinden van eind april tot in september en groeien vooral in warme zomers heel snel. De meeste vlinders die nu vliegen, zullen gaan overwinteren om weer uit te vliegen zodra de zon in het voorjaar kracht krijgt, tegen eind maart.

NATUUR DEZE WEEK Dank zij de regen zo nu en dan, zijn er flink wat paddestoelen. Behalve de wel heel algemene soorten zoals de geschubde inktzwam, het zwerminktzwammetje, het hazepootje, de plooirokinktzwam, de sierlijke franjehoed, de gewone zwavelkop en het helmzwammetje zijn er ook wat meer bijzondere, zoals de vliegenzwam en de gekraagde aardster. De rode, wit gestippelde vliegenzwam is vooral te vinden onder berken en dennen, waar hij mee samenleeft. Aardsterren zijn stuifzwammen waarvan de buitenste huid openscheurt en zich stervormig uitspreidt. - Veel poldersloten in het westen zijn bedekt met een dikke laag van kroezige plantjes, die er uit de verte uitzien als kroos. Deze grote kroosvaren of azolla komt oorspronkelijk uit Noord- Amerika. - Heel algemeen komen nu de koollangpootmuggen voor, op akkers, in weilanden en tuinen en zelfs in huis. Ze paren nu. De larven zijn de beruchte grauwe emelten, die de wortels vreten van tuinplanten en gras. - Op wilgestruiken en op de wortelopslag om de stammen van populieren zijn nu de vingerlange rupsen te vinden van populier- en pauwoogpijlstaart en van de grote hermelijnvlinder. Ze zijn uitstekend gecamoufleerd door hun groene kleur. - Hazelwormen zijn in warme nachten, hagedissen op warme dagen nog erg actief. Hazelwormen schuwen het felle daglicht. Ze komen vaak tevoorschijn tegen de avond na een onweersbui en jagen dan vaak op naaktslakken. Hagedissen hebben vaste plekjes waar ze zich koesteren in de zon. Het is niet goed ze daar te storen. Laat ze met rust als je ze betrapt. De achteruitgang van de hagedissen is eerder te wijten aan stress door veelvuldige storing dan aan vermindering van geschikt terrein. - De trek van roodborsten uit het noorden is begonnen. In de vroege morgen hoor je het bekende tikkeren en soms ook het zingen van de trekkers, die in de nanacht zijn neergestreken in parken, tuinen en plantsoenen om er de dag door te brengen. - De vitaminerijke bessen van de duindoorns kleuren oranje. Ze vormen straks een belangrijk voedsel voor trekkende lijsters.

EN VERDER De herfst zet al vroeg in. Vandaag kan men anderhalf uur lang met IVN-gidsen kijken naar de eerste herfstverschijnselen en naar paddestoelen op de Prattenburg te Veenendaal. De wandeling begint om 10 uur op de parkeerplaats naast de administratie van het landgoed aan de Cuneraweg 426-428. - Woensdag is van 12 tot 16 uur een heidefeest op de Treekerpunt, een heide- en bosterrein op het landgoed Den Treek aan de Treekerweg te Leusden. Er zijn een tentoonstelling over de heide, een echte kleine schaapskudde met herder en hond (daarom is het verboden honden mee te nemen), een heidebezembinder, wolspinsters, bijenstallen en een collectie oude gereedschappen. Wie wandelen wil, kan een beschreven route ondermeer langs grafheuvels volgen. - Woensdag houdt het IVN Amsterdam om 19.30 uur een stadswandeling vanaf de hoofdingang van het voormalige Binnengasthuis. - Volgende week zaterdag organiseert het Natuur- en Recreatieschap Nationaal Park De Biesbosch van 12.30 tot 16.30 uur een eendenkooitocht. Vertrokken wordt van het Biesboschcentrum in Drimmelen in een tot rondvaartboot omgebouwde rietaak. In de eendenkooi geeft de kooiker uitleg, waarna een korte vaartocht en een wandeling onder leiding van natuurgidsen volgen. Deelname kost voor een volwassene Fl. 20,-, voor kinderen tot en met 12 jaar Fl. 15,-. Vanwege het beperkte aantal plaatsen moet men zich van tevoren aanmelden: 01626- 82233. De tocht wordt herhaald op 24 september en op 1 oktober. - Zin in bijzondere plantjes in de tuin? Op zaterdag 24 september wordt in de Priona-tuinen aan de Schuineslootweg 13 in Schuinesloot bij Slagharen van 10 tot 17 uur een verkoop gehouden van bijzondere bloembollen, van bolletjes van stinzenplanten van 'De Helianth' en van herfstbloeiers uit 'De Kleine Plantage'. Verder is Armanda Canneman er met bijzondere decoraties, geeft Vogelbescherming om 11 uur een demonstratie van nestkasten, draagt Rob Leopold van de 'Cruydt-Hoeck' gedichten voor en treedt Edwin Rutten met zijn broer aan de piano op. Toegang Fl. 8,50 per persoon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden