De woeste gronden van textielbaron Van Heek

De twee 'Hoksebergse' boeren hebben gelijk gekregen. In februari, bij ons eerste bezoek aan hun geboortegrond -het land achter Haaksbergen- voorspelden zij dat we daar zeker niet voor het laatst zouden komen. Inderdaad, daarvoor is zuidelijk Twente werkelijk té mooi. Op de laatste zaterdag van mei, een dag voor de grote storm, trekken we naar het Buurserzand - een schitterend natuurgebied met heide, jeneverbessen, schilderachtige vennetjes en stemmige bospartijen.

Aan het einde van de negentiende eeuw liep het zogenaamde 'marketijdperk' ten einde. De marke (van markeren, grens bepalen) diende in eerste instantie om een afbakening te creëren van de rechten van de landeigenaren ten aanzien van de gemeenschappelijke onbebouwde gronden. Ook de veldgronden ten oosten van Haaksbergen moesten onder de rechthebbenden worden verdeeld. Na talloze beroepsprocedures werd de definitieve lijst van gerechtigden in de markeverdeling vastgesteld. Om de hoge onkosten van deze procedures te dekken werd een deel van de gronden openbaar geveild. Bij deze gelegenheid kocht de Enschedese textielbaron Jan Bernard van Heek veel woeste gronden, waaronder het Buurserzand.

Toen de Van Heeks het gebied ten noorden van de Buurserbeek kochten, was het er woest en kaal. In de loop der eeuwen hadden de boeren uit de marke Haaksbergen en Hones hier turf gestoken, hout gekapt en schapen geweid. De oorspronkelijke begroeiing was grotendeels verdwenen. De Van Heeks waren echter actieve terreinbeheerders. Ze begonnen vrijwel onmiddellijk met het planten van dennen en sparren. In 1929 schonken zij hun bezittingen aan de vereniging Natuurmonumenten, die er sindsdien een op natuur gericht beheer voert, waardoor de landschappelijke variatie van het 309 hectare grote Buurserzand enorm is toegenomen. Het Buurserzand is een opvallend nat natuurterrein, waar open heidevlakten, graslanden en bosjes elkaar afwisselen. Op de hogere bulten bloeit vanaf augustus de dopheide, een heidesoort die van nat houdt. De heide die wij tijdens onze wandeling zien is van vorig jaar: bruine, uitgedroogde dopjes.

Om de heide te behouden en vergrassing, onder meer door het opdringerige pijpenstrootje, tegen te gaan, laat Natuurmonumenten hier geregeld schapen grazen. Na onderweg al honderden hoefafdrukjes ontwaard te hebben, zien we de kudde tegen het einde van onze wandeling, na gedane arbeid rustend in een weiland. Tegenwoordig graast er ook een kudde Heresford-runderen, op een met draad afgezet proefgebied van 45 hectare. We zien ze, zich verlekkerend aan grassen en jonge berkenboompjes. In de herfst worden ze op stal gezet, omdat ze de neiging hebben zich dan aan de heidestruikjes te vergrijpen.

De koeien dienen (juist) het behoud van de heide, net als de schapen en ook het voortbestaan van de jeneverbesstruiken, waaraan het Buurserzand een bijzondere aantrekkelijkheid ontleent. Natuurmonumenten koestert deze soms grillig gevormde juweeltjes. Ze stellen geen eisen aan de bodem, maar hebben wel veel zonlicht nodig. Daarom zijn er ook veel bomen gekapt rondom de soms meer dan honderd jaar oude struiken. De jeneverbes is Nederlands enige inheemse groenblijver. De struiken groeien zeer langzaam, maar eenmaal volwassen kunnen ze zeer lang standhouden. Jeneverbessen worden in gedroogde vorm gebruikt bij de bereiding van zuurkool. Bovendien werden ze vroeger gebruikt bij het stoken van jenever. 'Dubbelgebeide' jenever bevatte een dubbele hoeveelheid 'beien' of bessen.

Verreweg het grootste gedeelte van onze wandeling, door de VVV Haaksbergen uitgezet, gaat over onverharde paden. We passeren al snel het mooie Buursermeertje. Het is waarschijnlijk ooit met de hand gegraven om het landschap te verfraaien. Het meertje is in de zomer een trekpleister voor recreanten, maar vandaag is het er gelukkig stil. Dankzij de weersverwachting voor deze dag -fris, veel wind en fikse buien- hebben we niet alleen het Buurserzand vrijwel voor ons alleen, maar ook de zon, die tussen de buien door volop schijnt, in het bos zoete geuren losmaakt en de vogels tot zingen aanzet.

Met dank aan de voorafgaande warme, droge meiweken kunnen we het graspad langs de oever van de Buurserbeek nemen en hoeven we het niet hogerop te zoeken. We struinen door fraaie paarsachtige en beigegrijze grassen, koraalrode zuring en roze koekoeksbloemen, waartussen zich een hele kolonie turquoise libellen met koningsblauwe gazen vleugels blijkt op te houden. Bij de Oortjesbrug klauteren we weer omhoog naar de weg. Even later breekt er een gietbui los. Een oude, geheel uit boomstammen opgetrokken Twentse boerenschuur doemt als geroepen op; een goed moment om onze lunch te nuttigen.

Na een kilometer of negen passeren we de 'Bommelas', een fraai voorbeeld van een 'los hoes'. Dat 'los' slaat op het feit dat bij dit boerderijtype de hooiberg los van het woonhuis staat. De dieren daarentegen worden niet 'los' gehouden: in principe is er geen scheiding tussen de vertrekken voor mens en dier, ze leefden samen op de deel. Dit los hoes is rond 1850 gebouwd door boer Keizer. De naam Bommelas dankt het eenvoudige boerderijtje waarschijnlijk aan de schommelende wagen, waarmee de boer heideplaggen (brandstof) naar de markt in Enschede bracht. Boer Keizer kwam in 1912 op 80-jarige leeftijd om het leven, toen hij, getroffen door een beroerte, in het open haardvuur viel. De Bommelas werd voor 2000 gulden gekocht door Jan Bernard van Heek, die het op zijn beurt verkocht aan de huidige eigenaar, de Vereniging Natuurmonumenten. De Bommelas is tegenwoordig in gebruik als vakantiehuis.

Terug bij ons beginpunt, de parkeerplaats aan de Ronde Bultenweg, besluiten we nog even de oosterburen aan te doen. Nog geen duizend stappen van de Nederlandse grens ronden we onze wandeling af met Duitse koffie in het restaurant bij de mooie, 17de-eeuwse Alstütter Haarmühle.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden