'De Winterspelen verdienen Almaty'

INTERVIEW | Rini Wagtmans, nederig als het topje van de pink, breekt een lans voor 'zijn' Kazachstan

Rini Wagtmans, honorair consul van Kazachstan, noemt zich 'gewoon een boerenjongen'. Mocht Almaty volgende week de Olympische Winterspelen van 2022 toegewezen krijgen, dan is dat mede dankzij zijn levensmotto: dienstbaarheid.

Tijdens de lunch in het voormalige huis van Wim van Est, Nederlands eerste gele truidrager in de Tour de France, zegt Rini Wagtmans (68) dat hij altijd hetzelfde eet. De escargots die hij als amateurwielrenner in Frankrijk kreeg voorgeschoteld versterkten die gewoonte.

De kilo kaviaar die hij wel eens krijgt toegeschoven, wordt weggegeven. In huize Wagtmans komt de Hollandse pot op tafel, soms een schnitzel. Deze middag in Sint Willebrord zijn het gebakken eieren ter grootte van een pizza.

Op reizen met grootindustriëlen en regeringsleiders neemt de voormalige profwielrenner, geslaagd zakenman in ruste en honorair consul van Kazachstan dertig Marsen mee. Je weet maar nooit. "Ik doe niet wat ik niet wil en eet niet wat ik niet wil. Dat zit in mijn karakter, daar krijgt niemand mij vanaf."

Wij willen niet weten wat hij in zijn beginjaren in Kazachstan kreeg voorgeschoteld, zegt Wagtmans. "Dan heb je drie dagen geen trek meer." Dat is veranderd. Niet alleen kennen ze hun behulpzame Nederlander in alle bestuurslagen, de voormalige Sovjetstaat heeft zich de afgelopen 25 jaar revolutionair ontwikkeld. Net zoals het leven van Wagtmans zich spectaculair ten goede keerde.

Misschien ligt daar een basis voor zijn liefde voor het immense land met de grote verscheidenheid aan klimaat, natuur, bodemschatten en bevolkingsgroepen. Toen in 1995 met de ontwikkeling van Astana als nieuwe hoofdstad van Kazachstan werd begonnen, was het volgens Wagtmans een dorp, vergelijkbaar met zijn geboorte- en woonplaats Sint Willebrord in de jaren vijftig. "In heel het land reden misschien 200 auto's."

Begin jaren vijftig wist Wagtmans als zevenjarig jongetje precies wat hij wilde: "Zelfstandig leven, niet mopperen als ik iets moest doen voor derden en dienstbaar zijn. Zoals grote sportmensen niet worden gemaakt, maar worden geboren, zo is het ook met iemand met sociale gevoelens." In een hard leven moest hij vanaf zijn zevende zorgen voor zichzelf, zijn twee zusjes en broertje. Wie het naadje van de kous wil weten, leze zijn biografie 'Ongekend, Rini Wagtmans, van straatjongen tot ridder'.

We beperken ons tot een alinea uit de flaptekst: 'Wagtmans groeide op in een gebroken gezin, met een moeder die hem afwees en een vader die dronk. Zijn moeder zette hem als vijftienjarige op straat. Hij werd geconfronteerd met armoede, smokkel, incest en zelfmoord'. Hij heeft het iedereen vergeven.

Wagtmans: "Ik heb dingen gedaan die een kind van zeven jaar niet kan. Zoals je soms ziet hoe kinderen in een ver-weg-land van leem stenen moeten maken. Wij moesten aardappelen schillen, aardbeien plukken, wieden, stofzuigen, alles wat een kind niet behoort te doen."

"Een leraar zei aan het einde van een schooljaar: je hoeft niet meer te komen, want je bent 165 dagen niet geweest. Ik kon niet naar school, ik moest thuis werken." Op zijn veertiende verjaardag kreeg hij van zijn moeder een werkkaart: "Hierzo, je verjaardagscadeau. Kun je werken tot je vijfenzestigste, zei ze."

Rini werd het jongetje bij de chocoladefabriek, Jamin in Oosterhout. De directeur gaf hem een uur vroeger vrij, kon hij zich naar en van het werk fietsend als wielrenner ontwikkelen. "Tourdefrancerenner" wilde Rini worden. Hij zou in het geel rijden en drie etappes winnen.

Niet met als doel uit de ellende te ontsnappen, daar was Wagtmans te slim voor. Hij viel met een hartaanval van zijn fiets, het was vroeg gedaan als wielrenner. Hij kon terugvallen op zijn avondstudies talen. "Als bondscoach heb ik in 1980 Adrie van der Poel gezegd dat hij slechts was geselecteerd voor de Spelen met een diploma op zak."

Via die coachfunctie en een 'opvoeding bij Adidas alsof ik een zoon was', drong hij door tot in kringen van de hoogste internationale sportbestuurders en werd hij een geslaagd zakenman. De zakenman die bij een diner in Moskou werd gevraagd of hij wel eens in Medeo was geweest. Dezelfde nacht nog stond hij 3000 kilometer verderop in het aardedonker op een dam boven het magische schaatscomplex. "Iemand knipte in zijn vingers en beneden ons ging het licht aan. Het was alsof ik mijn ogen opende en aan de hemel stond, zo indrukwekkend mooi is het daar."

De sportkledingzaak pal tegenover zijn woonhuis wordt gerund door zijn zoon, ook kleinkinderen vinden er een plaats. Wagtmans is gelukkig dat hij sociaal en maatschappelijk is geslaagd, ook voor zijn nageslacht. Dat hij veel terug kan doen. "De dood schenkt pas vrede als je iets hebt bijgedragen aan het welzijn van een ander", preekt hij als pro-deoambassadeur van Exodus voor gedetineerden.

"Dankzij de omzet van mijn zaak kon ik leven zoals ik wilde. Zakelijk was ik verplicht sterk en to the point te zijn. Maar wie het ook is bij Philips of KLM, ik kan altijd bellen op basis van vriendschap, genegenheid en respect."

Wagtmans zet zich sinds 1990 belangeloos in voor Kazachstan. sinds 2010 als honorair consul, de functie van 'bemiddelaar' die hem op het lijf is geschreven. Hij gaat er prat op dat hij voor Kazachstan op eigen kosten de hele wereld is overgevlogen. "Het heeft een vermogen gekost, in mijn drukste tijd had ik een maandelijkse telefoonrekening van 2000 euro."

"Ik heb mogen meekijken bij de ontwikkeling van Astana, van het land. Maar ik heb niets te zeggen gehad, ik ben maar een zeer nederig, niet vragend mens. Ik heb nooit een factuur gestuurd. Niemand kan mij ervan betichten dat ik er rijker van wilde worden. Zo heb ik altijd mijn onafhankelijkheid gehouden."

"U vroeg wat mijn opleiding was. Mijn opleiding is dat ik van mensen houd. Bij Kazachen voel ik me thuis, die liefde is niet uit te leggen. Op 2 mei 1990 stonden hier de eerste Kazachen voor de deur. Ze hadden niets om te functioneren. Ik heb ze 200 gulden gegeven, onderdak, eten, een busje en een goede tolk. Voor mij was dat niets, voor hen een vermogen. Ik wilde zien of ze iets wilden en konden."

Er volgt een lofzang op het zich snel ontwikkelende land dat de Expo 2017 organiseert, dat dankzij de vele grondstoffen geld in overvloed heeft. Daarbij sluit Wagtmans zijn ogen niet voor de politieke situatie.

"Als mensen roepen: Kazachstan is niet democratisch, dan zeg ik: dat klopt. Maar het is pas 25 jaar vrij, in 1989 mochten ze nog geen pak printpapier kopen zonder toestemming van Moskou. Wat onder president Nazerbajev en zijn regering is gepresteerd op basis van vrijheid, normen en waarden en nieuwe democratie, is ongelooflijk."

"Democratie moet kans krijgen te groeien. Wat schiet je op met opgelegde democratie in een land waar ze vechten zonder ooit op te houden? Is niet geroepen dat wij in Irak de democratie gaan implanteren? Dat de Taliban weg moet in Afghanistan? Er gaan drie, vier generaties overheen voordat een opgelegd juk is afgeworpen. In Nederland hebben vrouwen vanaf 1922 stemrecht, over problemen in de katholieke kerk mogen ze pas sinds vijf jaar praten."

Dan de Winterspelen, de strijd tussen Peking en Almaty die op 31 juli wordt beslecht. Het begon in 2007, toen Wagtmans het bidboek van Londen 2012 als studiemateriaal ophaalde. Hij was een vast lid van de delegatie die de plannen ontwikkelde en lobbyde. Zoals hij eerder nauw betrokken was bij de oprichting van de Astana-wielerploeg, de bouw van ultramoderne sportaccommodaties in Astana en het op Nederlandse leest geschoeide topsportbeleid en het trainingscentrum dat op 35 kilometer van Astana in aanbouw is.

"Peking is geen wintersportplaats. De wintersporten verdienen een omgeving zoals rond Almaty. Mooier kan bijna niet, op sommige plekken heb je het gevoel dat je de eerste bent die er komt. Als Almaty de Winterspelen krijgt, zou dat voor mij een godsgeschenk zijn. Eigenlijk mag ik dat niet zeggen, dan is het net alsof ik er meer aan heb gedaan dan een ander. Mijn bijdrage is maar een klein stukje van een vingertop, en dan nog van de pink."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden