Review

'De wind is ook een denkbeeld'

Wat is de oorsprong van de wind? Sommigen zien in het meteorologische fenomeen de adem van de goden. Freud stelde daarentegen dat de wind model staat voor ons geestelijk leven. Eén ding is zeker: voor simpele stormgoden was het goed carrière maken.

Als kind droomde hij ervan zeeman te worden. Daar kwam niets van terecht, de literatuur en de filosofie trokken nog sterker dan de zee met zijn stormen.

Vele jaren later kon essayist Piet Meeuse zijn passie voor de wind alsnog inlossen; in ’Wind!’ heeft hij dit meteorologische fenomeen in dagboekachtige notities, verhalen, lyrische beschrijvingen, gesprekken en beschouwingen proberen te vatten. Wat natuurlijk moest mislukken. „Van alle natuurverschijnselen”, schrijft Meeuse, „is de wind waarschijnlijk het meest ongrijpbare en tegelijk het meest aanwezige fenomeen: overal voelbaar en hoorbaar, maar onzichtbaar. Hij ruist door bomen en struiken, hij stuwt het water op tot golven, giert langs de rotsen en jaagt zand en stof op – niets laat hij onberoerd, maar niemand kan hem pakken.”

In een gesprek over de wind komt Meeuse geregeld terug op het animisme, de opvatting dat alles in de wereld bezield is. „Ik vind het een boeiend idee dat alles in de wereld een eigen ziel zou hebben, en ook als levend wezen zou kunnen worden aangesproken. Het animisme wordt vaak gebruikt om de oudste natuurreligies mee te beschrijven. Maar het is ook van toepassing op het denken over de wind, dat waarschijnlijk net zo oud is. Overal ter wereld hebben mensen waargenomen dat alles wat leeft ademt, dat die adem een luchtstroom is, en dat die luchtstroom de essentie is van het leven. Dit leidde tot de gedachte dat de wind de adem moest zijn van de goden.”

Waar kwam die godenadem dan vandaan?

„Die vraag hebben mensen door de eeuwen heen gesteld, opvallend genoeg veel vaker dan de vraag waar de wind naartoe gaat. En natuurlijk doelde men dan niet op de windrichting, die kon men ook vroeger wel vaststellen. Men vroeg naar de oorsprong van de wind.”

Was die te bepalen?

„Nee, maar dat gaf niet, de vraag naar oorsprong van de wind leverde geen feiten op, maar verhalen. Als je iets niet weet, dan verzin je hoe het zou kunnen zijn. In de wetenschap noemen we dat een hypothese, die vervolgens experimenteel getoetst moet worden. In vroeger tijden waren het verhalen die de rol van hypothese vervulden. Die hoefden ook niet getoetst te worden, ze werden eenvoudig geloofd.”

„Zo gaat een van die verhalen over de bewoners van Bibli, een eiland voor de kust van Nieuw-Guinea. Zij stonden erom bekend dat zij wind konden maken door met hun mond te blazen. Bij stormachtig weer zei men dan: „Die lui van Bibli zijn weer aan het blazen.”

Dat waren mensen.

„Klopt. Maar meestal waren de blazers goden. Als je iets niet kunt begrijpen, maak je er een personage van dat het ’doet’ of ’veroorzaakt’. Dat gebeurde met nogal wat goden, zij werden ooit geschapen als weergoden die de regen, de donder en de wind veroorzaakten. Zo was het verklaard.”

Verklaard?

„Geen wetenschappelijke verklaring natuurlijk, maar een religieuze. En als je van de wind een god maakt, die de ene keer verwoestend optreedt en de andere keer de langverwachte regen brengt, dan ligt het voor de hand zo’n god te vereren en offers te brengen.”

Komt er ondanks de offers toch storm, dan leg je de verklaring terzijde en schuif je de god aan de kant.

„Dat is nogal modern gedacht. Nee. In tegendeel: weergoden maakten opvallend vaak carrière. Neem de Egyptische god Amon: aanvankelijk een simpele windgod die vereerd werd door schippers op de Nijl, maar naarmate de macht en het aanzien van de stad Thebe toenamen, groeide hij mee en ontwikkelde zich tot de hoofdgod van het Egyptische pantheon. Ook de Babylonische stormgod Marduk en de Germaanse stormgod Wodan maakten zo carrière. Zelfs de Griekse Zeus begon zijn loopbaan als storm- en dondergod. Toen zijn macht toenam, besteedde Zeus de winden uit. Elk van de vier windstreken kreeg zijn eigen god: Boreas voor de noordenwind, Zephyrus voor de westenwind, Euros voor de oostenwind en Auster voor de zuidenwind.”

Primitieve godsdiensten waarmee wij weinig meer te stellen hebben.

„Ook in de bijbel speelt het een rol: denk aan Gods ’geest’ die over de wateren zweeft. Dat is zijn adem (roeach). En Hij verschijnt aan Mozes in een zacht suizen van de wind.”

„Sigmund Freud heeft een prachtig boek geschreven over het ontstaan van de joodse godsdienst: ’Der Mann Mozes’. Daarin stelt hij dat de wind model heeft gestaan voor ons geestelijk leven. De geest, zegt Freud, ontleent zijn naam aan het blazen van de wind. In het Latijn animus, wat wind en ziel betekent, het Grieks kent spiritus voor geest en wind, en in het Hebreeuws staat roeach voor wind en ademtocht.”

„In de Oud-Indische geschriften, de Veda’s en de Upanishaden, speelt de analogie tussen adem en wind ook een belangrijke rol. De levensadem, de wind, is het hoogste, het eerste principe. Het werd gelijkgesteld met Prajapati, de Heer der Schepselen, en zelfs met Brahma.”

Wat zegt het, dat wind en ziel gelijke begrippen zijn?

„Dat de wind de basis vormde van onze voorstellingen van het ’geestelijke’. De wind als bezielende kracht. Volgens Freud was de mens bereid om de ziel, die hij bij zichzelf had ontdekt, ’bij al het andere in de natuur aanwezig te veronderstellen. De hele wereld werd bezield’.”

Gelooft u zelf nog in een bezielde wereld?

„Ik geloof in verhalen, in poëzie, in taal. De archaïsche gelijkschakeling van wind, luchtstroom, met adem, en van de adem met het levensbeginsel, was de eerste stap op de lange weg van de kennis. Deze gelijkschakeling zegt veel over de geschiedenis van ons denken. Daarom zeg ik dat de wind een belangrijke stimulans voor het denken is geweest. Hij is, behalve een natuurverschijnsel, ook een denkbeeld.”

Piet Meeuse: Wind! Lemniscaat, Rotterdam; ISBN 978 90 477 0121 7; 214 blz. euro 16,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden