De wind in de zeilen en toch bang

De Republikeinse partij kan in november een meerderheid verwerven in het Congres. Als de radicale kandidaten het feestje niet verstoren.

BOSTON - Zip-a-dee-doo-dah, zip-a-dee-ay, my, oh my, what a wonderful day!" Zachtjes voor zich uit zingend liep de Republikeinse voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden vorige week een persconferentie uit, de journalisten lacherig achterlatend met de vraag waarom hij dat deed.

Was het opluchting omdat John Boehner maar net had weten te verhinderen dat zijn fractie het land in een financiële crisis zou storten? Zong hij zichzelf moed in omdat hij met die fractie nog een hoop problemen gaat krijgen? Was het ironie omdat hij juist een rotdag had? En dat is dan alleen nog maar het rijtje vermoedens dat The Washington Post die dag te bieden had.

Opluchting was er in ieder geval bij de financiële markten, maar ook weer niet zo heel veel opluchting. Eind deze maand zou het weer eens zo ver geweest zijn: de gestaag groeiende Amerikaanse staatsschuld zou op het niveau zijn gekomen van het wettelijk vastgelegde schuldplafond. En omdat de schuld in een land met een begrotingstekort nu eenmaal blijft stijgen, zit er voor het Congres niets anders op dan dat plafond op te hogen.

Op zijn persconferentie had Boehner aangekondigd dat dit ook zou gebeuren - maar dan bijna zonder hulp van zijn fractie. De Republikeinen hebben in het Huis van Afgevaardigden de meerderheid, maar ze zouden bijna allemaal tegenstemmen. Bij hun achterban zou een stem vóór worden uitgelegd als het goedkeuren van geldsmijterij. Boehner en net genoeg partijgenoten zouden zich bij de Democratische minderheid aansluiten om de verhoging te steunen en een crisis te voorkomen.

Dat gedraai om geen 'lastige stemmen' uit te hoeven brengen, tekent de sfeer bij de Republikeinen. De partij is bang. En dat terwijl ze dit jaar kans maakt op een politieke hoofdprijs.

In november zijn er verkiezingen. Net als elke twee jaar staat voor elk lid van het Huis van Afgevaardigden en voor ongeveer een op de drie leden van de Senaat de zetel op het spel. Wie de volgende president wordt, mogen de kiezers pas in 2016 beslissen, maar dit jaar al maken ze uit of het nog wat wordt met het politieke programma van Barack Obama.

Traditioneel doet de partij die de president levert het bij de verkiezingen halverwege diens termijn altijd slecht. Daarom geloven zelfs de meeste Democraten niet dat de Republikeinen de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden afhandig kan worden gemaakt. Spannender is het in de Senaat. Daar hebben de Democraten 51 van de 100 zetels. Over de vraag of die meerderheid behouden kan blijven, wordt al maanden druk gepuzzeld en gerekend.

Veel hangt af van de vraag wie de 35 senatoren zijn die nu aan de beurt zijn om af te treden. Als dat allemaal Republikeinen zouden zijn, viel er voor die partij niets te winnen en des te meer te verliezen. Hoe meer Democratische zetels het zijn, hoe groter de kans op een machtswisseling. Welnu, het zijn er 21.

Ook de geografie speelt mee. Neem senator Kay Hagan. North Carolina koos haar in 2008 toen Barack Obama in die staat ook de meerderheid haalde. Maar vier jaar later, toen Hagan haar zetel nog niet hoefde te verdedigen, won daar de Republikeinse presidentskandidaat Mitt Romney. Zal ze in dat verrechtsende klimaat onderuit gaan?

De actiegroep Americans for Prosperity denkt daarvoor te kunnen zorgen. Wie nog mocht twijfelen of de verkiezingscampagne voor november begonnen is, moet in North Carolina maar eens een tijdje voor de tv gaan zitten. De ene na de andere anti-Hagan-spot komt voorbij. Tot nu toe heeft de groep al zes miljoen euro aan reclame uitgegeven, die ze voornamelijk heeft gekregen van twee rijke industriëlen, de gebroeders Koch. Dit bedrag is groter dan wat alle Democratische groepen tot nu toe aan advertenties hebben uitgegeven in het hele land.

Een stuk of negen Democratische zetels bevinden zich in zulk onherbergzaam politiek terrein, en een winst van zes of zeven zetels voor de Republikeinen lijkt dan ook goed haalbaar. Daarom zouden het eerder de Democratische partij en president Obama moeten zijn die in angst leven. Met Republikeinse meerderheden in beide huizen van het Congres kan Obama nog minder van zijn agenda uitvoeren dan hij nu al kan. En met heel veel pech halen de Republikeinen in de Senaat zestig zetels, waardoor de nieuwe Democratische minderheid zelfs geen wetsontwerpen meer kan blokkeren. Alleen de pen van Obama, met zijn vetorecht, kan dan bij voorbeeld nog voorkomen dat het Congres zijn belangrijkste politieke prestatie, het nieuwe zorgstelsel Obamacare, afschaft.

Schuldplafond
En toch lijken het eerder de Republikeinen te zijn die in angst leven. Het bleek vorige week uit hun stemgedrag rond het schuldplafond. En het bleek vorige maand uit het besluit van John Boehner om een wet in de ijskast te leggen die het probleem van de miljoenen buitenlanders zonder verblijfsvergunning had moeten regelen. Een tijd lang zag het ernaar uit dat die wet, waar de Senaat al voor had gestemd, er eindelijk door zou komen. De Republikeinen willen namelijk graag meer steun onder de miljoenen latino's in de VS. In 2012 waren die in meerderheid op de hand van Obama. Ze hebben allemaal wel familie of vrienden die geen auto mogen rijden, geen bankrekening kunnen krijgen of zelfs uitzetting moeten vrezen. Maar deze mensen een status geven, durven veel Republikeinse afgevaardigden niet. De reden: ze zijn pas zeker van hun zetel als ze ook de voorverkiezingen overleefd hebben. En in die voorverkiezingen regeert in veel districten nog altijd de Tea Party.

Een hele generatie Republikeinse Congresleden heeft zijn zetel aan die Tea Party te danken, want bij de verkiezingen van 2010 koelden Republikeinse kiezers hun woede op het establishment van hun partij. Dat heeft Amerika geweten. Er kwam een cohort onervaren, radicale politici naar Washington. Die zagen er geen been in om in 2011, en in 2013 opnieuw, de verhoging van het schuldplafond tot het laatst toe te blokkeren en daarmee in feite het bankroet van de VS te riskeren, in een poging de regering-Obama tot concessies te dwingen. In 2013, toen die concessies niet meer kwamen, gingen door een conflict over de begroting ook nog eens veel overheidsdiensten wekenlang dicht.

Dat die tactiek deze maand niet werd geprobeerd, en dat de leden van de Tea Party-groep zich beperkten tot een machteloze tegenstem, betekent dat deze politici een stuk realistischer geworden zijn, tot opluchting van de Republikeinse leiders. Maar juist daarom is hen er alles aan gelegen om te voorkomen dat er in november een verse golf door proteststemmen verkozen radicalen het Congres binnenkomt. Of zo mogelijk nog erger: dat het kandidatenveld dat uit de voorverkiezingen komt rollen zo extreem is, dat de kiezers toch maar voor de Democratische kandidaten kiezen.

Diverse Republikeinse actiegroepen zijn dan ook al druk aan het adverteren, niet tegen een Democraat die straks van zijn zetel gewipt moet worden, maar tegen de Tea Party-uitdager van een zittend Congreslid.

Rechtse denkbeelden
In Virginia bijvoorbeeld, waar de senaatszetel vacant komt, stelde Richard H. Black zich kandidaat. Diens rechtse denkbeelden gaan zelfs veel Republikeinen wat te ver - hij was bijvoorbeeld tegen het oprichten van een standbeeld van Abraham Lincoln, de bevrijder van de slaven, in de hoofdstad Richmond. Na een paar dagen gaf hij het al op: prominenten en rijke actiegroepen hadden zich achter de meer gematigde politica Barbara Comstock geschaard.

Kandidaten die wel politiek door de beugel kunnen, krijgen van de Republikeinse leiding niet alleen financiële en politieke steun, maar ook scholing. Zo worden er speciale cursussen voor mannen gegeven in het praten over vrouwen. Want dat was bij vorige verkiezingen een probleem. Als bijvoorbeeld Todd Akin in Missouri in 2012 zijn mond had gehouden en niet had beweerd dat vrouwen die 'echt tegen hun zin' verkracht zijn hun zwangerschap 'langs natuurlijke weg' kunnen stoppen, dan was hij nu misschien senator geweest, en hadden de Democraten al geen echte meerderheid meer gehad in de Senaat.

Met al die gevaren bedwongen, heeft de partij alleen nog maar een goed thema nodig voor de verkiezingen. En de keus lijkt te zijn gevallen op: Obamacare.

Vernieuwend is anders. Al vanaf het aannemen van de 'Wet op de betaalbare zorg' in 2010 (met niet één Republikeinse stem voor) lopen de Republikeinen tegen Obama's zorgstelsel te hoop. De wet leent zich voor een grote verscheidenheid aan aanvallen: dat hij de keuzevrijheid van de burgers beperkt (wat waar is), dat hij miljoenen banen gaat kosten (wat niet waar is) en dat de overheid zo'n groot project helemaal niet uitgevoerd krijgt (wat een paar maanden lang waar was).

Bij de kiezers heeft die chaotische invoering van de wet zijn sporen nagelaten. Eerst bleek de website waarop onverzekerden een polis konden uitzoeken, niet te functioneren. Daarna kregen veel mensen die al verzekerd waren te horen dat hun verzekering te mager was en ze een nieuwe moesten uitzoeken. Obamacare is daardoor niet populair. Maar in tegenstelling tot wat elke Republikein in de campagne zal beweren, wil de meerderheid van de Amerikanen niet dat de wet wordt afgeschaft, maar dat hij wordt verbeterd.

Maar daar willen de Republikeinen niets van weten, en een alternatief zorgstelsel heeft de partij nooit voorgesteld. Het zal dus een negatieve campagne worden.

De Democraten hopen dat Obamacare dit jaar zo soepel gaat functioneren en zo vanzelfsprekend wordt, dat die campagne zijn doel gaat missen. In de eerste maand van de inschrijving, oktober, lukte het maar 106.000 mensen om een polis nieuwe stijl af te sluiten op de website van de federale overheid en van een aantal deelstaten. Vorige week werd bekend dat 3,3 miljoen mensen nu zo ver zijn. Dat zijn cijfers om, als je Republikein bent, bang van te worden. Of om, als je John Boehner heet, tegen beter weten in te zingen: "Zip-a-dee-doo-dah, zip-a-dee-ay. Plenty of sunshine comin' my way!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden