De wimpers van Franco en de dwaasheid van de mens

Jeroen Bosch is nog steeds een inspirator van kunstenaars. Fernando Sánchez Castillo verbindt de ooghaartjes van dictator Franco met het schilderij De Keisnijding van Jheronimus Bosch.

Twee ooghaartjes, achter gepantserd glas, zijn het begin van 'Introduction to the Stone of Madness', een tentoonstelling die vorige week is geopend in het Stedelijk Museum in 's-Hertogenbosch. Het zijn de wimpers van dictator Francisco Franco. De kunstenaar Fernando Sánchez Castillo (1970) wist de twee ooghaartjes te bemachtigen via een kennis, die na het overlijden van Franco verantwoordelijk was voor het maken van een begrafenismasker van de dictator. Ze lagen jarenlang in een sigarettenpakje ergens verstopt, maar zijn nu het uitgangspunt voor deze tentoonstelling, waarin macht en de dwaasheid van de mens centraal staan. "Ik vraag mij af of het kwaad al vastligt in het DNA van de mens", zegt Castillo, die speciaal gevraagd werd om in het kader van vijfhonderd jaar Jheronimus Bosch een tentoonstelling te maken.

Castillo liet zich inspireren door het bekende schilderij De Keisnijding van Bosch. Op dat schilderij staat een kwakzalver, die een patiënt geneest van zijn dwaasheid door een kei uit zijn hoofd te snijden. Sánchez Castillo wil de wimpers van Franco - die symbool staan voor de kei uit het schilderij - op DNA laten testen. "Het is nog niet gelukt om een instituut zo ver te krijgen maar ik ga ermee door totdat het lukt", zegt de kunstenaar. Een ander onderdeel van deze 'moderne keisnijding' is een video. Daarin zie je dat Castillo met een verborgen camera en een foto van de hand van Franco naar een handlezer gaat. Zo probeert hij de persoonlijkheid van Franco te doorgronden.

De symboliek in het werk van Bosch is een grote inspiratiebron voor Sánchez Castillo: "De zondigheid van de mens heeft mij altijd zeer aangesproken in zijn werk." Volgens Sánchez Castillo was Bosch iemand die kritisch keek naar zijn omgeving en daarop reageerde in zijn schilderijen. "Thema's zoals hebzucht en persoonlijk gewin van de mens zijn universeel. Zijn schilderijen hadden ook vijf jaar geleden gemaakt kunnen zijn."

De Madrileen laat in zijn tentoonstelling onder andere video's zien waarin dwaasheid, geweld en macht verbonden worden. Op een van de video's draaft een groot wit paard door een schoolgebouw. Op de grond rollen allemaal knikkers. Het is een verwijzing naar de opstand van de burgers tegen Franco. De ruiter probeert het paard aan te sporen om door de schoolgang heen te lopen maar het witte beest kan geen kant op.

In het midden van de tentoonstelling liggen wapens in allerlei gradaties, van waterballonnen en aardappels met spijkers erin tot honkbalknuppels en zwaarden. Al deze beelden vormen een moderne vertaling van De Hooiwagen, een schilderij van Bosch. Het schilderij levert kritiek op wereldse zaken en het najagen van materieel gewin.

Naast de wapens liggen allemaal uit elkaar gehaalde beelden van macht, zoals delen van ruiterstandbeelden en bustes. Ze zijn gemaakt van brons, van oudsher het materiaal waar beelden van machthebbers van gemaakt werden. "Ik probeer alle objecten, tekeningen, beelden met elkaar te laten praten. Net als De Hooiwagen - en al het andere werk van Bosch - zijn het allemaal kleine verhaaltjes die samen één grote vertelling vormen", legt de Madrileen uit.

Verschillende objecten met elkaar in verband brengen is relatief nieuw voor de kunstenaar. Hij vertelt dat Bosch hem heeft uitgedaagd. Zijn werk bestaat normaal gesproken uit één ding dat op zichzelf staat. Sánchez Castillo: "Bosch liet mij inzien dat mijn werk wat losser mag. Ik zit nu in het midden van mijn carrière en wil mijn kunst op een andere manier laten zien. De bezoeker moet nu iets actiever kijken."

'Introduction to the Stone of Madness is tot en met 11 september te zien in het Stedelijk Museum in Den Bosch. Net als 'On the Origin of Pieces' van Nacho Carbonell. In het Noordbrabants Museum is een tentoonstelling te zien van Jan Fabre waarin hij de beeldtaal van Bosch gebruikt om een kritische blik te werpen op het koloniale verleden van Belgisch-Congo. 'Tribute to Hieronymus Bosch in Congo' is te zien tot en met 18 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden