De wilskrachtige is een   gewoontedier

Wilskracht is een sleutel tot succes: daarmee kun je diploma's halen, marathons lopen en vette patat weerstaan. Maar de wilskrachtige mens beschikt ook nog over een ander wapen, ontdekten Utrechtse onderzoekers: routine.

Wat eet je liever: een appel of een chocoladereep? Worteltjes of patat? De appel en de worteltjes zijn natuurlijk de gezondste keuze: caloriearm, vol vezels en vitamines. Zoete troep en vette hap zijn nergens goed voor, maar wél lekker. Dus wat kies je?

Utrechtse psychologen legden hun proefpersonen onlangs keuzes als deze voor. Dat ging per computer: links op het scherm verscheen de chocoladereep, rechts de appel. Zodra een proefpersoon zijn favoriet had aangeklikt, verscheen het volgende paar in beeld. Zo moest hij een hele trits afwerken, telkens kiezend tussen 'goed op de lange termijn' en kortstondig genot. En wat bleek?

Mensen die van nature wilskrachtig zijn - die 's ochtends makkelijk hun bed uitkomen, gedisciplineerd sporten en goed geheimen kunnen bewaren - kiezen vaker voor de appel en de worteltjes dan de minder wilskrachtigen, de uitslapers en de flapuits. Ze kiezen ook snéller voor het verstandige alternatief, zo blijkt uit een analyse van hun computermuisbewegingen. Ze twijfelen minder, voeren slechts een korte of helemaal geen innerlijke strijd.

Dit nieuwe onderzoek sluit aan bij eerdere bevindingen van het 'Selfregulation Lab', zoals een groep psychologen aan de Universiteit Utrecht zichzelf noemt. Sinds 2002 bestuderen zij de wilskracht: het vermogen om impulsen te onderdrukken met het oog op een grotere beloning in de toekomst. Wie slank wil blijven, bezwijkt niet voor patat, wie naast zijn werk ook een studie wil doen, gaat niet (te vaak) de kroeg in. Naast intelligentie is zelfcontrole een belangrijke sleutel tot persoonlijk en maatschappelijk succes.

Onder leiding van hoogleraar gezondheidspsychologie Denise de Ridder deed deze groep enkele jaren geleden al een interessante ontdekking: het kost wilskrachtige mensen vaak heel weinig moeite om verleidingen het hoofd te bieden. Ze zijn geen mentale krachtpatsers die hun verlangens naar junkfood, alcohol en overspelige seks steeds met geweld weten te onderdrukken; ze vóélen die verlangens eenvoudigweg niet of veel minder dan hun zwakkere broeders en zusters. Innerlijke conflicten weten ze te omzeilen met routines.

Want daar hebben wilskrachtige mensen er relatief veel van, blijkt uit studies van het Utrechtse team. Ze hebben meer gezonde en minder ongezonde gewoontes dan de patateters en de kroegtijgers. Voor het ontbijt nemen ze yoghurt met muesli, rond koffietijd op kantoor een appel en geen gevulde koek. Dankzij de automatische piloot hoeven ze hun zelfbeheersing niet in stelling te brengen, zegt De Ridder. Hun tankje wilskracht blijft gevuld voor noodgevallen.

Dat is handig, want uit onderzoek elders blijkt dat dit tankje bij iedereen leeg kan raken. Vergelijk wilskracht met een spier: als je 'm flink belast, wordt hij moe. Ook goed getrainde bodybuilders zijn weleens uitgeput, en moeten dan rusten om weer op krachten te komen.

Het beeld van de spier is van Roy Baumeister, hoogleraar sociale psychologie aan de universiteit van Florida en bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij is ook de uitvinder van de term 'egodepletie': een verminderd vermogen om je gedrag en gevoelens te controleren. Bij egodepletie ben je (tijdelijk) door je voorraad wilskracht heen en voel je intensere verlangens naar verboden vruchten.

In zijn boek 'Wilskracht. De herontdekking van de grootste kracht van de mens' (2012) beschrijft Baumeister (samen met wetenschapsjournalist John Tierney) hoe hij de egodepletie wist vast te stellen. Dat begon met het radijsexperiment: hij liet studenten eerst vasten, zodat ze flink honger hadden. Vervolgens nodigde hij ze uit in zijn psychologisch laboratorium, waar de geur hing van versgebakken chocoladekoekjes. Op tafel stonden drie schalen: één met de nog warme koekjes, één met chocolaatjes en één met radijsjes. Sommige studenten mochten aanvallen op de zoetigheden, anderen werd gevraagd zich tot de radijsjes te beperken.

Psychologisch onderzoek is soms licht sadistisch, merkt Baumeister zelf op: hij liet de studenten met de radijsopdracht een tijdje alleen in het laboratorium en keek vervolgens door een verborgen raampje hoe zij reageerden op de koekjes. Ze bleken allemaal bikkels: weliswaar keken ze hunkerend naar de koekjes, ze pakten er soms eentje en roken eraan, maar niemand nam er een hap van.

Maar nu komt het: daarna moesten alle studenten in een andere ruimte meetkundeopgaven maken die onoplosbaar waren. Zelf dachten ze dat het om een intelligentietest ging. De studenten die hun maag met koekjes en chocola hadden gevuld, werkten zo'n twintig minuten aan de opdrachten, net als een controlegroep van hongerige studenten die helemaal niets te eten hadden gehad. "De zwaar beproefde radijseters gaven het echter al na acht minuten op - voor een laboratoriumexperiment een enorm verschil", schrijft Baumeister. "Ze hadden weerstand weten te bieden aan de verleidelijke koekjes en chocolade, maar hadden door die inspanning minder energie over voor de meetkundeopgave."

Uit dit en ander onderzoek leidden Baumeister en collega-psychologen verschillende adviezen af voor wie zijn wilskracht wil versterken. Zoals: kies één doel tegelijk. Met een lege maag versgebakken koekjes weerstaan is nog wel te doen, maar daarna ook nog eens je hersens langdurig laten kraken, nee. Tip twee is het trainen van je wilskracht, want dat kán, net zoals je een spier kunt opbouwen. Bijvoorbeeld door elke dag een op zichzelf vervelend taakje te doen: al je uitgaven bijhouden in een kasboek, tandenpoetsen met links als je rechtshandig bent, twee weken lang rechtop zitten. Ze vormen allemaal een goede aanloop naar een grotere uitdaging, aldus Baumeister, "zoals stoppen met roken of je aan een budget houden".

Hieraan voegt Denise de Ridder, die in Utrecht de routine ontdekte als geheim wapen van de wilskrachtige mens, nog een advies toe. "Het lijkt er inderdaad op dat je wilskracht kunt trainen door dagelijks kleine, vervelende taakjes te doen. Maar ik denk dat het effectiever is routines op te bouwen waardoor je die wilskracht niet hoeft aan te spreken." Ook al omdat de positieve effecten van wilskrachtoefeningen vaak maar kort duren; na verloop van tijd kan de zelfbeheersing weer verslappen. Daarom pleit De Ridder voor een nieuwe gewoonte: "Neem elke keer als je zin hebt in een glas wijn, een glas van je favoriete vruchtensap. Je kunt de alcohol beter vervangen dan je verlangen ernaar onderdrukken, want dan blijf je denken: oei, lekker, glaasje wijn."

Het is een uitdaging voor de losbandigen, de hunkeraars en de onmatigen: gewoontedier worden. Leven volgens nieuwe, gezonde patronen, waardoor ze vanzelf aan minder verleidingen ten prooi vallen. Dat kost in de regel drie tot negen maanden, laat onderzoek zien. Het omgekeerde, oude gewoonten doorbreken, is lastiger, zegt De Ridder: "Daarvan weten we niet goed hoe langt het duurt."

In het Utrechtse Selfregulation Lab gaat het onderzoek naar de routine door. De nieuwe vraag luidt: kost het mensen met veel wilskracht ook minder moeite om gezonde gewoontes te ontwikkelen? Of hebben ze juist meer wilskracht omdat ze er dankzij hun routineuze leefstijl minder aanspraak op maken? De Ridder is benieuwd: kip of ei?

De Marshmallow-test

Met ruim 10.000 wetenschappelijke publicaties is wilskracht een van de meest onderzochte onderwerpen in de psychologie. Vader van al dit onderzoek is de inmiddels 85-jarige Walter Mischel, een Amerikaanse psycholoog die met zijn wereldberoemde 'Marshmallow Experiment' het wetenschappelijke tijdschrift Science haalde. In de jaren zestig zette hij kleuters één marshmallow voor. Die mochten ze direct eten als ze wilden, maar als het ze lukte om een kwartier te wachten, kregen ze er twee. Sommige kinderen slaagden daarin, anderen vielen al binnen een paar seconden aan op de zoetigheid. Was dit al een interessante uitkomst, echt spectaculair werd Mischels onderzoek toen hij dezelfde kleuters decennia later opzocht. Wat bleek: de kinderen die konden wachten op de tweede marshmallow, bleken later betere cijfers te halen op school. Op volwassen leeftijd hadden ze een gezonder gewicht en verdienden ze meer geld dan de mensen die als kleuter al over weinig wilskracht beschikten. Mischel publiceerde onlangs een boek over zijn ervaringen: 'De Marshmallow-test. Verbeter je zelfbeheersing.'

Extreem veel wilskracht en toch mateloos

De Amerikaanse uithoudingskunstenaar David Blaine stond bijna 35 uur achter elkaar op een 27 meter hoge zuil in New York. Zonder slaap, zonder eten of drinken en zonder ergens op te kunnen leunen. Eén moment van wegsuffen en hij zou te pletter zijn gevallen. Maar Blaine - de vleesgeworden wilskracht die zichzelf ook in een doodskist, een gigantisch blok ijs en een bol vol water liet opsluiten - sufte niet weg. Pas toen hij door zijn benen begon te zakken, sprong hij naar beneden, waar een landingsplatform voor hem klaar stond.

Met zijn extreme zelfbeheersing is Blaine een gewild onderzoeksobject voor psychologen. Hoe krijgt hij het voor elkaar om zijn lichaam en geest te dwingen tot deze prestaties, terwijl anderen op een warme dag niet eens een tweede ijsje kunnen weerstaan?

Zijn karakter heeft nog een andere fascinerende kant, blijkt uit het boek 'Wilskracht' (2012) van John Tierney en Roy Baumeister. Als Blaine zich niet aan het voorbereiden is op een krankzinnig record, gaat hij drinken, luieren en 'domme dingen' doen. Na een stunt komt hij in korte tijd twintig kilo áán. Dan blijkt de meester van de zelfcontrole niet eens in staat om van het eten uit zijn koelkast af te blijven.

De top 5 van de grootste verleiders

Mensen zijn minimaal vier uur per dag bezig met het weerstaan van verleidingen, schrijven Roy Baumeister en John Tierney in hun boek ¿Wilskracht¿. De top 5 van verlangens die we proberen te onderdrukken:

1 - zin in eten

2 - zin in slapen

3 - zin in vrije tijd (op het werk een online spelletje spelen in plaats van een memo tikken)

4 - zin in seks

5 - zin in andere vormen van interactie (internetsurfen, muziek luisteren, tv kijken)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden