De wijzen zagen Jupiter in Ram staan

Of je nu gelooft of niet, de Ster van Bethlehem was er echt. Tenminste, dat zegt de Amerikaanse astronoom Michael Molnar. Zijn theorie is vandaag onderwerp van een congres in Groningen.

Het begon allemaal met een stoffig muntje, halfvergaan, met het opdruk van een ram, uit de Romeinse tijd. Geen geldstuk van de zeldzame soort. Op een muntenbeurs in New York kreeg de astronoom Michael Molnar het in handen, om het toe te voegen aan zijn verzameling. Toevallig zijn hobby, naast zijn werk als astronoom aan de universiteit van Jersey, in de Verenigde Staten. "Veel te duur", lachte zijn vriend hem nog uit, toen hij er vijftig euro voor neerlegde.

Hij hield er een gloednieuwe verklaring aan over voor de Ster van Bethlehem. Uit het kerstverhaal, ja. "Of je nu gelooft niet, de Ster van Bethlehem, die was echt", zegt Molnar.

Vandaag en morgen komen internationale wetenschappers bijeen op de universiteit van Groningen om Molnars theorie te bespreken. Met dit congres viert de universiteit haar 400-jarige bestaan, en ook de verjaardag van het boek 'Vero Anno', dat de zestiende-eeuwse Duitse sterrenkundige en astroloog Johannes Kepler schreef. Ook al over de Ster van Bethlehem.

In een telefoongesprek legt Molnar uit wat de munt hem vertelde. Toen hij die goed bekeek, en zich verdiepte in de geschiedenis van de vindplaats, ontdekte hij dat de ram destijds symbool stond voor Judea, het huidige Israël.

Volgens de Bijbel trokken wijzen uit het oosten, Mesopotamië (het huidige Irak), naar Bethlehem, en wees een ster hen de weg.

Molnar: "Ik kwam bronnen tegen waaruit bleek dat de wijzen uit het oosten, waarover de Bijbel vertelt, eigenlijk astrologen waren. Die bestudeerden niet enkele sterren, zoals wij astronomen nu doen. Zij keken naar sterrenbeelden, naar hoe planeten bewegen."

Simulatie

Met computersimulaties is heel precies na te gaan hoe het firmament er rond het jaar nul uit zag. En of er iets bijzonders te zien was in Mesopotamië, de streek waar de wijzen vandaan kwamen. Molnar keek door de ogen van astrologen naar de computersimulatie.

Wat hij zag: in het jaar 6 voor Christus, stond Jupiter in het sterrenbeeld Ram, het symbool van Judea. Hij ontdekte dat Jupiter destijds werd beschouwd als de koningsplaneet, die duidde op de geboorte van vorsten.

Molnar: "Die constellatie komt heel zelden voor. Dat verklaart waarom de wijzen op weg gegaan zijn. Zij zagen iets wat de Joden niet zagen. Logisch: Joden deden niet aan astrologie. Dus was iedereen in Bethlehem nogal verbaasd over de komst van wijzen uit het oosten, die zeiden: Er is een nieuwe koning van de joden!"

Er klinkt opwinding in de stem van de onderzoeker: "We moeten denken zoals zij dachten. In moderne ogen ziet de hemel er rond de geboorte van Jezus saai uit, maar voor een astroloog van die tijd was die verbazingwekkend."

Molnar deed zijn ontdekking zo'n tien jaar geleden. Peter Barthel, sterrenkundige aan de Groningse universiteit, vond het na tien jaar tijd om Molnars theorie eens tegen het licht te houden. Barthel nodigde bijbelwetenschappers uit, historici van de astrologie en astronomen: wetenschappers die elkaar zelden tegenkomen. Met elkaar gaan ze proberen de puzzel te leggen.

"Ik ben fan van Molnars theorie", geeft Barthel meteen toe. Hij is behalve astronoom ook gelovig. Molnar lost hiermee namelijk ook een ongerijmdheid uit de Bijbel op, legt Barthel uit. "In het bijbelverhaal wisten Herodes en de inwoners van Judea van niks. Die werden verrast door de komst van de wijzen uit het oosten. Er staat eigenlijk maar weinig over in de Bijbel: dat ze in het oosten iets gezien hebben, en vervolgens naar het westen afreizen. Daar was tot nu toe geen verklaring voor."

Dat Mattheüs een sprookje vertelt, lijkt Barthel minder waarschijnlijk. "Een verhaal beklijft als er iets aan ten grondslag ligt. En dan vind ik de moeite waard om dat uit te zoeken."

In de loop der eeuwen is over de Ster van Bethlehem een hele bibliotheek volgeschreven. Molnars theorie is er een in een lange rij van artikelen en boeken. De ster is aangezien voor een engel, een komeet, een ontploffende ster of een planeetconjunctie.

Of Molnars theorie bijval krijgt, moet blijken. Lang niet iedereen is zo overtuigd als hijzelf. Het is bijvoorbeeld nog maar de vraag of de ram wel echt het sterrenbeeld van Judea was. Daar moeten specialisten in astrologie van de vroege oudheid in Mesopotamië iets over zeggen. En die zijn erbij in Groningen.

Ook is er twijfel over de zeldzaamheid van de astrologische gebeurtenis. Die moet wel heel bijzonder zijn geweest om een groep astrologen helemaal van Mesopotamïe naar Judea te doen afreizen.

Voet bezeerd

Michael Molnar wacht het thuis af. Hij kan niet naar Groningen komen, omdat hij zijn voet heeft bezeerd. Hij was in Groningen graag het debat aangegaan, wetende dat er ook criticasters zijn van zijn theorie. Veel kritiek op zijn theorie komt vogens Molnar vooral voort uit het feit dat "sommige wetenschappers op voorhand niet geloven dat iets wat er in de Bijbel staat echt gebeurd kan zijn."

Dat het gebeuren aan de hemel uitzonderlijk was, staat voor hem vast. Het was een eenmalige astrologische gebeurtenis, zegt hij: "Een uniek samenspel van de maan, Jupiter, Saturnus, en de zon. Ja, hier wordt het complex, want er kwam een morgenster op. Die was voor het eerst zichtbaar, en heeft zich nooit herhaald. Is dat niet verbazingwekkend?"

Keplers correctie

De Duitse sterrenkundige en astroloog Johannes Kepler (1571-1630) kwam al met de verklaring van de Ster van Betlehem als een bijzondere planeetsamenstand. Hij kwam zo ook uit op een correctie van het geboortejaar van Jezus. De Amerikaanse astronomiegeschiedkundige Owen Gingerich komt op het congres in Groningen vertellen over Kepler zijn boek 'Vero Anno'. "Hij zag in 1603 dat de planeten op een bijzondere manier samenkwamen", zegt Gingerich. "Hij berekende dat die constellatie zich een keer in de acht eeuwen voordoet. Terugrekenend naar het begin van de jaartelling kwam hij uit op een correctie van de geboortedatum van Jezus met vier à vijf jaar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden