De Wieden van hoog daarboven

De oude watertoren van Sint Jansklooster heeft een nieuwe bestemming als uitkijktoren. Na 207 treden wacht een prachtig uitzicht over de Wieden.

Wie wel eens via de Flevopolder naar Nationaal Park Weerribben-Wieden is gereden, moet hem hebben zien staan: de watertoren van Sint Jansklooster. Ruim 45 meter hoog steekt het rijksmonument als een priemende vinger boven het dorp uit.

De in 1932 gebouwde blikvanger staat er al sinds de jaren tachtig werkeloos bij. Een nieuw pompstation van drinkwaterleidingbedrijf Vitens maakte de waterbuffer in de toren overbodig. Van de 260 drinkwatertorens die vanaf 1856 als opvallende landmarks in het Hollandse landschap verrezen, zijn er inmiddels 85 afgebroken. Van de resterende 175 torens is slechts minder dan een kwart nog in gebruik voor de drinkwatervoorziening.

Veel watertorens kregen een nieuwe bestemming, als horecagelegenheid, winkel, atelier, kantoor of woonhuis. De toren van Sint Jansklooster stond al die jaar leeg, maar nu heeft ook dit mooie voorbeeld van expressionistische architectuur van de Amsterdamse School een tweede leven gekregen. Met minimale ingrepen is het industriële monument dit voorjaar getransformeerd van een reservebergplaats voor drinkwater tot een publiek toegankelijke uitkijkpost over de omliggende natuur.

Onder leiding van medewerkers van Natuurmonumenten kunnen belangstellenden sinds kort de toren beklimmen. Door de holle schacht van het monument omhoog, dwars door het betonnen waterreservoir heen, om 207 treden later de nok van de toren te bereiken. Van daaruit is het genieten geblazen. Een schitterend uitzicht ontvouwt zich, over de huizen en boerderijen van Sint Jansklooster, het bezoekerscentrum en het haventje, maar bovenal over de natuur van de Wieden en de Weerribben, die tezamen het grootste laagveenmoerasgebied vormen van Noordwest- Europa. Via een ander raam is ook het Zwarte Meer goed te zien, met het vogeleiland. Bij helder weer reikt het zicht zelfs tot de toren van Steenwijk en de 'Peperbus' van Zwolle.

Het idee dat het rijksmonument wel eens een heel mooie uitkijktoren zou kunnen zijn, borrelde een jaar of tien geleden al op bij Natuurmonumenten. Dagelijks vertrekken bij het populaire bezoekerscentrum aan de Wieden excursieboten, die met stoeten natuurliefhebbers vanaf het water het schitterende laagveengebied verkennen. Maar wat zou het mooi zijn, bedacht Bernadette Haverkort, die het bezoekerscentrum beheert, om onze gasten het natuurgebied ook van bovenaf te laten zien. Natuurmonumenten ging in gesprek met eigenaar Vitens, die ook wel iets met de toren wilde, en zo kregen de plannen vorm.

Wenteltrap

"Bovenin de toren zaten kleine ramen, die we voor het uitkijkdoel wilden vergroten", zegt Haverkort. "Ook het exterieur moest aangepakt, want er vielen pannen van het dak en stenen uit de bakstenen mantel van de betonnen torenschacht. Het allerbelangrijkste was natuurlijk een trap. Er moest een grote brede wenteltrap in de toren komen. Het smalle trapje waarop onderhoudspersoneel destijds langs de binnenwand van de toren naar boven klom, hebben we wel laten zitten, maar is ongeschikt voor publiek gebruik."

Toen er genoeg geld binnen was voor de restauratie - bijeengebracht door de provincie, Vitens, Natuurmonumenten en de BankGiro Loterij - verkocht Vitens de toren aan BOEi, een non-profitorganisatie die industrieel erfgoed een nieuwe bestemming geeft. BOEi op haar beurt verhuurt de toren voor een symbolisch bedrag aan Natuurmonumenten.

Architectenbureau ZECC ontwierp de spectaculaire houten wenteltrap, die door de schacht van de toren, in acht delen, van wand tot wand omhoog meandert tot op de lekvloer onder het oude waterreservoir. Via een ijzeren trap gaat de klim dan verder, de schemering van het enorme reservoir in, dat destijds 400.000 liter water kon herbergen. Een laatste trap leidt de bezoekers door het vat heen omhoog naar de passage daarboven, waar hun een schitterend uitzicht wacht. De onderkant van de ramen is van matglas, om de bewoners van Sint Jansklooster die rond de toren wonen te beschermen tegen nieuwsgierige blikken. Er zijn plastic krukjes neergezet, zodat ook de kleintjes van het uitzicht kunnen genieten.

IJsblauwe vorstlucht

Haverkort, die het watertorenproject voor Natuurmonumenten heeft begeleid, is zelf verrukt van het resultaat. "De oorspronkelijke industriële sfeer van de toren is nog intact en ook het ruimtelijke effect van de toren is onaangetast gebleven. Behalve de trap zijn er geen extra voorzieningen in aangebracht, er is geen lift en er zijn ook geen toiletten. Ik vind het bijna een sacrale beleving om hier binnen te komen in één grote, hoge ruimte, dan de somberte van het watervat te ervaren en uiteindelijk verrast te worden door het geweldige uitzicht."

"Prachtig", vindt ze, "hoe je van bovenaf de gang van de seizoenen kunt volgen: het wintergeel van het stervende riet, de ijsblauwe vorstlucht boven de bevroren veenplassen, gevolgd door het frisgroene begin van de opschietende rietbossen en het heldere geel van de dotters in het voorjaar. Dan het roze, paars, geel en wit van de hooilanden in zomertooi, en in de herfst, als het riet gemaaid is, weer die enorme weidsheid van het landschap."

Een bezoek aan de voormalige watertoren is niet alleen óógstrelend, ook aan het oor is gedacht: de geluiden in en rond het holle watervat klinken mysterieus. Het galmt en zingt er bij elke voetstap en als je op de metalen trap iets laat vallen, kun je met een beetje fantasie zelfs de klok horen luiden van het verdronken dorp Beulake, wat dan weer mooi aansluit bij de sacrale ervaring van het torengewelf.

Om een gemeentelijke vergunning te krijgen voor het gebruik van de uitkijktoren, moest Natuurmonumenten zorgen voor permanente bewaking, in verband met de veiligheid van de bezoekers. "Dertien torenwachters hebben zich inmiddels aangemeld," vertelt Haverkort, "meest vrijwilligers hier uit de buurt. En twee betaalde wachters, voor de continuïteit." Volgend jaar moeten ook de excursieboten van Natuurmonumenten in de buurt van de toren kunnen aanleggen voor een bezoek.

De watertoren beklimmen kan elke zaterdag om 11.00, 12.00 en 13.30 uur, in de vakantiemaanden ook op woensdag. Groepen op afspraak (bcdewieden@natuurmonumenten.nl). Vertrek vanaf het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten, Beulakerpad 1, Sint Jansklooster.

Ook aan het oor is gedacht: de geluiden in en rondom het holle betonnen watervat klinken mysterieus

De watertoren van Sint Jansklooster kreeg een nieuwe wenteltrap die dwars door het voormalige watervat heen naar boven voert.

Watertorenprijs 2014

Net opgeleverd, is de tot uitkijktoren getransformeerde watertoren van Sint Jansklooster meteen in de prijzen gevallen. De Nederlandse Watertoren Stichting is zo enthousiast over de 'spectaculaire' herbestemming van de toren, dat ze de tweejaarlijkse watertorenprijs heeft toegekend aan het 'met enkele trefzekere ingrepen' voor de nieuwe functie geschikt gemaakte rijksmonument. De stichting is van mening dat bij de herbestemming van de toren van Sint Jansklooster 'het uitzonderlijke ruimtelijke karakter van een watertoren als bij geen andere herbestemming van een watertoren in binnen- of buitenland tot zijn recht komt'. Ook is de oorspronkelijke industriële sfeer bewaard gebleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden