De wetenschapper is ook maar een mens

Het is een beetje ironisch dat de voormalige Duitse onderwijsminister Annette Schavan op het onderwerp 'Persoon en geweten' promoveren moest. Anderhalve week geleden trad zij af, nadat was gebleken dat zij het bij het schrijven van haar proefschrift met haar eigen geweten niet zo nauw had genomen. Op bijna honderd van de ruim driehonderd bladzijden had zij plagiaat gepleegd.

Dat was althans het oordeel van de onderzoekscommissie van de universiteit waaraan zij 33 jaar geleden promoveerde. Het werd meteen ook haar politieke doodvonnis. Nog maar twee jaar geleden moest de veelbelovende politicus Karl-Theodor zu Guttenberg het veld ruimen, na berichten over soortgelijk plagiaat.

In datzelfde jaar barstte in Nederland de affaire-Stapel los, gevolgd door nog wat akkefietjes met ondeugdelijke wetenschapsbeoefening. In Azië blijkt plagiaat in wetenschappelijke publicaties schering en inslag. Het beroemde systeem van peer-review weet zelfs de beste tijdschriften niet te vrijwaren van artikelen met een luchtje.

De paniek zit er bij de wetenschap goed in. De universiteit van Leiden prent haar onderzoekers sinds kort bij academische plechtigheden de plicht van integriteit op het hart. Dat is zeer deugdzaam en lofwaardig. Maar ik vraag me wel af of die schrikreactie niet wat overtrokken is. En vooral of ze haar doelen wel goed kiest.

Wie welbewust de zaak bedondert, zal zich daardoor niet laten weerhouden. Maar neem nu de kwestie-Schavan. Wie de zondenlijst van haar plagiaat bekijkt (http://schavanplag.wordpress.com/) ziet veel daarvan thuishoren in de categorie 'tja...'. Beweringen overgenomen uit secundaire bronnen, in plaats van uit primaire. Passages geparafraseerd naar bestaande publicaties zonder vermelding. Gedachtengangen van anderen gevolgd alsof ze van de auteur zelf waren.

Dat klinkt allemaal heel ernstig. Maar wie durft in gemoede te beweren zich daaraan zelf nooit schuldig te hebben gemaakt? Ik in ieder geval niet. Hoe vaak heb ik niet ooit ergens iets gelezen dat in mijn denken een eigen leven is gaan leiden en daarna plompverloren in mijn eigen betoog terechtkwam? Bestaat er eigenlijk wel een volstrekt oorspronkelijke, eigen gedachte?

Volgens de Franse filosoof Jacques Derrida niet. In alles wat we zeggen herhalen we voortdurend van alles wat al gezegd ís, zo betoogde hij al veertig jaar geleden. Oorspronkelijkheid is maar heel beperkt. Een geschrift waarin álle beweringen tot de laatste bron verantwoord werden, zou alleen nog maar uit voetnoten bestaan.

Dat mag voor iemand uiteraard geen vrijbrief zijn om zich klakkeloos toe te eigenen wat door een ander is bedacht. Anders dan wat door sommige internet-ideologen en piratenpartijen wordt beweerd, is 'geestelijk eigendom' geen loze kreet. Het wordt dat hoogstens wanneer het ideaal van originaliteit tot in het extreme wordt opgerekt. Gek genoeg zien we hoe momenteel die twee overdrijvingen strijden om de voorrang.

Ergens tussen beide in moet een begaanbare weg liggen - ook voor de universiteit. Met haar oproep tot integriteit staat ze ten volle in haar recht. Maar naast haar eigen wetenschappers zou ze ook de samenleving moeten toespreken. Maakt U van de wetenschap niet te veel een ivoren toren of quasi-religie, zou ze haar (én zichzelf) moeten voorhouden. Weet dat ook zij mensenwerk is. Beluister haar beweringen altijd met een zekere scepsis.

En dus ook met een zekere lankmoedigheid, zou ik daaraan willen toevoegen. Wie wetenschappers te hoog in zuiverheid verheft, maakt hen niet alleen goddelijk, maar gedraagt zich ook zelf van de weeromstuit onmenselijk. Dan wordt een promovenda een half mensenleven later alsnog als een sjoemelaar ten val gebracht. Zo gaat het misschien in het machiavellisme van de politieke macht. Maar een nuchtere kijk op wetenschap is daarin ver te zoeken. Misschien wel in de eerste plaats omdat die nuchterheid is gaan ontbreken aan de wetenschap zelf, die zich boven alle menselijke banaliteit verheven wenst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden