De wet mag niet knellen

Regels zijn er niet om ons in een keurslijf te persen. Wetten vormen een poort naar vrijheid, vrede, veiligheid en voorspoed

Het gezag van de wet is aan erosie onderhevig. Burgers willen altijd liever zelf bepalen welke wetten ze gehoorzamen. Iedereen kent wel een regel die knelt. Daarentegen zien politici wetgeving vooral als een instrument voor de uitvoering van hun eigen plannen; als een wilsuiting van politieke macht, die dwingend aan burgers kan worden opgelegd.

Als de meerderheid plus één iets wil, moet de rest van de samenleving dan volgen? Is de wet een dictaat van de macht, of een van de middelen om langs democratische weg de burgers ervan te overtuigen dat ze met elkaar afspraken (vaak in de vorm van een compromis) moeten maken, waaraan ze zich gebonden voelen? Afspraken die het samenleven draaglijk maken en burgers toch de vrijheid geven om met elkaar in dialoog te blijven over de juiste inrichting van staat en samenleving?

Deze laatste opvatting over de wet als een aanwijzing die aan burgers en bestuurders voldoende ruimte laat om bestaande en nieuwe regels met elkaar in te vullen, wordt op indrukwekkende wijze bepleit in een postuum gepubliceerde studie 'De wet als kunstwerk', geschreven door politiek filosoof en Eerste Kamerlid Willem Witteveen, die met zijn vrouw en dochter op 17 juli zo jammerlijk omkwam bij het neerhalen van vlucht MH17. De publicatie van deze studie was al gepland, toen hij het vliegtuig instapte. De discussie over zijn verfrissende ideeën en opvattingen over moderne wetgeving mag door deze dramatische achtergrond niet verstommen.

We moeten, zegt de auteur, onze theorie en praktijk van wetgeving bijstellen; afstappen van de eenzijdige opvatting van de wet als instrument van politieke macht. Laten we daarvoor in de plaats de wet - metaforisch - gaan zien als kunstwerk. Een kunstwerk laat ruimte over voor verschillende interpretaties, lokt discussies uit, spoort aan tot denken en doen, en creëert zo vrijheid. Dit is de ideale rol voor recht en wet in een moderne, ingewikkelde en van fikse tegenstellingen bol staande, en soms zelfs verhit overlopende samenleving.

De studie 'De wet als kunstwerk' heeft een stevige structuur: na een welkom aan de lezer volgt een eerste deel, Polis, over belangrijke filosofen uit vier verschillende tijdperken: Plato, Montesquieu, Bentham en Lon Fuller, de Amerikaanse rechtsfilosoof uit de twintigste eeuw. Deel 2 is geheel gewijd aan de Nomoi, de wetten. Fuller formuleerde acht beginselen van behoorlijke wetgeving. Witteveen voegde er twee aan toe, die voor deze tijd relevant zijn en noemde ze samen de 'Tien Geboden voor de wetgever'.

Zo vindt Fuller onder meer dat er sprake moet zijn van vooruitzien (dus geen terugwerkende kracht), en het scheppen van redelijke verwachtingen (geen onredelijke, voor burgers onmogelijk uit te voeren eisen stellen). Witteveen voegde daar het beginsel van autonomie aan toe: er dient ruimte te zijn voor zelfregulering van maatschappelijke systemen. En regels moeten een leidraad zijn voor hoe mensen zich gedragen, in plaats van dat hun gedrag mechanisch wordt afgedwongen.

Elk van de tien kenmerken van goede en verstandige wetgeving werkt Witteveen vervolgens uit in telkens drie beknopte hoofdstukken. Vaak figureren daarin oude en bekende filosofen (Rousseau, Montaigne, Kant, Radbruch) of sociologen (Max Weber, Simmel, Selznick), en moderne auteurs, schrijvers als Orwell, Kafka, Havel en anderen. De stukken over Kafka en de bureaucratie zijn schitterend.

Bij elk van de tien geboden komen concrete kwesties aan de orde, zoals het boerkaverbod, de samenvoeging van milieubepalingen, de Commercial Code - afspraken tussen kopers en verkopers - in Europa en Amerika, en de wetgeving rond de overgang van gloeilampen naar ledlampen. Was regulering nu wel nodig? Filosofie en wetgevingspraktijk ineen.

In deze drie keer tien korte hoofdstukken zit enorm veel stof tot nadenken over wetgeving en de goede inrichting van de samenleving, niet het minst voor politici en Kamerleden. De auteur laat het aan de lezers over in welke volgorde je de delen leest, en in welke volgorde de nieuwsgierigheid naar bekende en onbekende schrijvers kan worden bevredigd. Je kunt overal beginnen en het is altijd even informatief, boeiend en leerzaam: het zijn telkens kleine, helder uiteengezette discussies en uitwisseling van argumenten.

De humor ontbreekt niet. Witteveen trekt een parallel tussen moderne wetgeving en het Groot Dictee der Nederlandse Taal (met een speelse verwijzing naar de Eerste Kamer): wetten en wetgevingsbeleid zijn net als spellingsregels en spellingsbeleid. Ze moeten twee doelen blijven dienen: zekerheid en stabiliteit bieden, én tegelijk soepel inspelen op nieuwe ontwikkelingen en veranderingen, in de taal bij spellingsregels en in de samenleving bij wetgeving. De vrijheid van de taalgebruiker lijkt op de vrijheid van de burger, die tegelijkertijd hecht aan rechtszekerheid. Deze studie bevat een goudmijn aan ideeën.

Het derde deel van het boek, Demos, vormt een afsluiting, waarbij de betekenis van goede en verstandige wetgeving voor de rechtsstaat, democratie en modern burgerschap wordt samengevat: niet te veel wetgeving én niet te veel tegelijk willen, is de boodschap.

Een van de belangrijke conclusies is de volgende: "Daarom heeft de kunst van de wetgeving alles te maken met vrijheid en menselijke waardigheid." De wet is geen instrument om ons in een keurslijf te persen, maar een poort naar vrijheid, vrede, veiligheid en voorspoed. Dat is de kern van de levensfilosofie van Willem Witteveen en van zijn rechtsfilosofie. Ondanks de tragische gebeurtenis met de MH17 blijft die boodschap gelukkig doorklinken dankzij zijn boek.

Willem Witteveen: De wet als kunstwerk. Een andere filosofie van het recht. Met collages en miniaturen van de auteur. Boom; 489 blz. euro 37,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden