De werkelijkheid volgens Fassbinder

(Trouw)

De tweedelige sciencefiction-televisiefilm ’Welt am Draht’, die de Duitse cineast Rainer Werner Fassbinder in 1973 maakte, verschijnt in gerestaureerde versie. Een toekomstvisioen in een onbetwist jaren-zeventig-decor.

De Rainer Werner Fassbinder Foundation heeft het er druk mee. Drie jaar na de grootscheepse digitale restauratie van Fassbinders magnum opus ’Berlin Alexanderplatz’ is nu zijn enige sciencefictionproject, ’Welt am Draht’, onder handen genomen. Het epos kreeg een grondige opknapbeurt en is – na 37 jaar – weer in volle glorie te zien. De restauratie werd de afgelopen jaren uitgevoerd door de Fassbinder Foundation, in samenwerking met het Centre Pompidou in Parijs en het Museum of Modern Art (MOMA) in New York.

Verrassend genoeg betreft het een actueel ’Matrix’-achtig toekomstvisioen over een wereld waarin met een computer projecties van mensen kunnen worden geschapen. Samen met Fassbinder, scherpzinnig chroniqueur van het leven in naoorlogs Duitsland, kun je je ineens afvragen in hoeverre je zelf een projectie bent. En misschien is de realiteit wel helemaal niet zo reëel? Wat als alles een illusie is?

Fassbinder had duidelijk plezier in de thematiek, die terugvoert naar een oud filosofisch model en die hij opduikelde in de roman ’Simulacrum 3’ (1964) van de Amerikaanse journalist en sciencefictionschrijver Daniel F. Galouye. Grappig ook om te bedenken dat Andy en Larry Wachowski bij het maken van hun ’Matrix’-trilogie sterk werden beïnvloed door dezelfde roman, maar dat de Amerikaanse broers met hun filmische reconstructie van een kunstmatige wereld wel dertig jaar na Fassbinder kwamen. De Duitse cineast wordt met de restauratie van zijn sciencefiction-epos opeens de 21ste eeuw in geslingerd. En Fassbinders universum kan opeens in verband worden gebracht met avatars. Wie had dat gedacht.

’Welt am Draht’ werd in 1973 als tweedelige serie voor de Duitse televisie gemaakt en in oktober van dat jaar uitgezonden. Daarna was het tweeluik niet of nauwelijks meer te zien. De 16 mm kopie verdween in het archief en werd daar door allerlei kwesties recentelijk pas weer uit opgevist door Juliane Lorenz (53), Fassbinders voormalige editor en tegenwoordig hoofd van de Fassbinder Foundation.

Om nog eens het koortsachtige werktempo van de Duitse cineast te memoren: in het jaar dat ’Welt am Draht’ verscheen, in 1973, maakte Fassbinder nog drie andere films: ’Nora Helmer’, ’Martha’ en, misschien wel zijn allermooiste, ’Angst essen Seele auf’. Hoe hij het voor elkaar kreeg, is raadselachtig, maar de titel van een vijfdelige tv-serie die hij eveneens begin jaren zeventig maakte, verklaart waarschijnlijk veel: ’Acht Stunden sind kein Tag’.

Fassbinder overleed in 1982, op 37-jarige leeftijd en liet zoveel werk na dat de Fassbinder Foundation nog jaren voort kan met het ontsluiten van al het kostbaars. Vorige maand nog vond op het Filmfest München de bioscooppremière plaats van een andere gerestaureerde tv-film uit de jaren zeventig, met de veelzeggende titel ’Ich will doch nur, dass ihr mich liebt’.

Hoe sterk Fassbinder vergroeid was met (de stijl van) de jaren zeventig, blijkt wel uit ’Welt am Draht’, dat in de toekomst speelt maar opgenomen werd in een decor van oranje telefoons, lampen en stoelen. Zie de wuivende vingerplanten op de achtergrond. En de mannen met de borstelige bakkebaarden. De toekomst is het hier en nu.

En wie denkt dat sciencefiction een synoniem is voor special effects, stuit bij Fassbinder op een bizarre karakterstudie van een man (Klaus Löwitsch) die langzaam gek denkt te worden in een virtuele realiteit. Op de een of andere manier komt de gestileerde manier van acteren, die we zo goed kennen uit Fassbinders films, goed tot zijn recht in deze curieuze, artificiële setting. Het is alsof iedereen is gedrogeerd. Of heeft het bezwerende muziekje van Fleetwood Mac er iets mee te maken?

De meerwaarde van de dvd is dat er nog een reportage op staat waarin oud-medewerkers van ’Welt am Draht’ aan het woord komen, zoals cameraman Michael Ballhaus (74), onder wiens supervisie het restauratieproject plaatsvond. Juliane Lorenz, die ten tijde van de restauratie van ’Berlin Alexanderplatz’ veel kritiek kreeg (ze zou zich als een hyena op Fassbinders erfenis hebben gestort) ,heeft de deur nu opengezet voor de ’Fassbinder-familie’, zoals zijn entourage heette. Co-scenarist Fritz Müller-Scherz, die op 65-jarige leeftijd zo oud is als Fassbinder had kunnen zijn, vertelt dat ze voor opnamen naar Parijs gingen omdat het er veel futuristischer uitzag, met nieuwbouwwijken in aanbouw en ondergrondse winkelpassages ’die je toen nog niet kende in Duitsland’.

Fragmenten uit 'Welt am Draht' van Fassbinder, een karakterstudie van een man die langzaam gek denkt te worden in een virtuele realiteit. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden