Column

De wereld vergaat, en wat dan nog?

"Bij het genieten van het landsschapsschoon in het Lake District of Cornwall laat niemand zich hinderen door het vooruitzicht dat daarvan over een half miljoen jaar niks meer over is."Beeld afp

Naar het schijnt zal Engeland over vijfhonderdduizend jaar volledig onder de zeespiegel verdwenen zijn,' schreef de Roemeens-Franse filosoof Emil Cioran lang voor elke discussie over de klimaatsverandering. Inmiddels is die tijdspanne waarschijnlijk nog wat korter geworden. Maar ook toen al concludeerde Cioran: 'Als ik een Engelsman was, zou ik zonder dralen alles opgeven.'

Ger Groot

Ik geloof niet dat er ook maar één Engelsman is geweest die die conclusie getrokken heeft. Het land gaat nijver verder met geld verdienen, eten, slapen, ruzie maken en het produceren van prachtige natuurfilms. Bij het genieten van het landsschapsschoon in het Lake District of Cornwall laat niemand zich hinderen door het vooruitzicht dat daarvan over een half miljoen jaar niks meer over is.

Nog minder maken wij ons ongerust over de ontdekking dat in het hele universum op termijn 'het licht zal uitgaan', zoals deze krant een paar dagen geleden schreef. 'Het heelal sterft een trage dood.' De sterrenstelsels genereren almaar minder licht, zo wisten astronomen op een congres op Hawaï te melden. 'Het universum zakt langzaam weg in zijn ouderdom.'

Geen redden meer aan
Ooit zal het met het heelal dus evenzeer uit zijn als met Engeland over vijfhonderdduizend jaar, al zit daar nog wel wat respijt in. Een paar biljoen jaar zal het zwerk het nog wel uithouden. Maar uiteindelijk is er geen redden meer aan. Niet aan het universum, niet aan de aarde, niet aan ons.

Veel paniek is er, voor zover ik kan zien, na die mededeling niet ontstaan. Terwijl ze, voor wie niet in een hiernamaals gelooft, het bestaan toch tot een tamelijk zinloze onderneming zou moeten maken. Wát we ook doen, alles trekt tenslotte op niets. Reden genoeg om Cioran bij te vallen en de handdoek in de ring te gooien.

Grootst denkbare catastrofe
Toch gaan wij allemaal net zo rusteloos en verwachtingsvol door als de Engelsen op hun verdoemde eiland. We beseffen wel dat aan alles ooit een eind aan komt, maar met die wetenswaardigheid kun je hoogstens op gezellige avondjes of in een radioquiz nog een succesje boeken. Voor ons échte leven blijft ze net zo marginaal als het bericht in de krant, dat ergens op een binnenpagina was weggestopt. Terwijl het strikt genomen de grootst catastrofe meldde die denkbaar is. Was ik een theoloog, dan zou ik het bijna de atheïstische tegenhanger van Anselmus' ontologisch godsbewijs noemen.

Maar zoals alle weerleggingen van Gods bestaan tot nu toe geen einde hebben gemaakt aan de religie, zo heeft de eindigheid van het universum ons ook niet weerhouden van de gretigheid waarmee we genieten van ons bestaan. We leven nu eenmaal in een andere tijdsdimensie, zoals Cioran in de rest van zijn aforisme zegt. Dáárin moet het leven zich bewijzen. Want, zo vervolgt hij, 'wie te ver vooruit ziet, wie een tijdgenoot van de hele toekomst is, kan zich niet meer druk maken, kan zich niet eens meer verroeren.'

Geluk
Misschien koketteerde Cioran daar zelf een beetje mee - en daarom staat zijn hele filosofie in het teken van de vergeefsheid en de jammerklacht. Geloofde hij daar werkelijk in? Ook hij kon uitbundig lachen, smakelijk eten en tot in het diepst van zijn ziel genieten van de Franse taal, zeggen de ooggetuigen. Ook zijn geluk was kennelijk niet afhankelijk van de eeuwigheid.

Integendeel: juist de beperking geeft het leven smaak en zin. Sterfelijkheid hoort bij het bestaan, zo constateerde Simone de Beauvoir in de titel van een ooit beroemde roman. Niet in de eindeloosheid van de tijd maar in de onpeilbaarheid van het ogenblik ligt onze werkelijke oneindigheid. Het vreugdemoment bij de schouwspel van de Engelse heuvels, de tongstreling van een stoofschotel, de zindering van een woord.

Ademtocht vol oneindigheid
Tegen zo'n ademtocht vol oneindigheid is geen kosmische en geen goddelijke eindeloosheid opgewassen. Soms denk ik dat de religie dat inmiddels begrepen heeft en dat ze dáárom overleeft. Noem het maar godsdienst met een menselijk gelaat en op humane tijdsschaal, wars van alle eeuwigheid. Het christendom heeft misschien wel nooit iets anders willen zijn.

De atheïst in mij weet al langer: het bestaan is, net als de aarde en het hele universum zelf, uiteindelijk maar vluchtig. Niets beklijft. Maar dat geeft niet. Mijn stoofschoteltje smaakt er niet minder om, de heuvels blijven prachtig, de taal betoverend.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden