De wereld van poepeters en hun belagers

Op de bosweg lagen gisteren dampende paardenvijgen. Nu zijn ze tot vezelige hopen verbrokkeld. Mestkevers hebben de drollen uit elkaar getrokken. Hier en daar zie je zo'n glimmend zwarte tor zich als een bulldozer door de mest werken.

Het landschap zou één grote mesthoop zijn, als poep zomaar zou blijven liggen. Planten kunnen er pas wat mee als mest is gereduceerd tot de mineralen waaruit ze bestaat. Mesteters zijn dus uiterst nuttig, maar in mensenogen de paria's in de natuur. Met uitzondering van een paar mooie insecten en paddestoelen lees je er weinig over. Toch valt er een boek te schrijven over de wereld van vreedzame poepeters en de rovers die er jacht op maken. Misschien bestaat het al, maar ik ken het niet.

Bosvlieg, huisvlieg, kleine kamervlieg, keizersvlieg en spekvlieg zijn er als de kippen bij, als ergens verse poep ligt. Huisvlieg en kleine kamervlieg leggen hun eitjes het liefst in verse paardenvijgen. Daarom zijn er zoveel in en om paardenstallen. Vervelender is de stekende stalvlieg, die niet alleen paarden en vee pijnlijk steekt, maar ook mensen, bij voorkeur in de benen. Ze komt alleen op paardenvijgen om eitjes te leggen. Ook de goudkop- of geelokselvlieg zie je alleen op koeien- en paardenpoep als ze er eitjes komt leggen. Vaker zit de grote zwarte vlieg met geelgekleurde vleugelbases te zonnen op hekkenpalen in en bij koeweiden. Haar dikke larven zijn zeer roofzuchtig en maken jacht op de maden van andere vliegen.

Huisvlieg en kleine kamervlieg komen soms in grote aantallen in huis. Soms worden onsmakelijke lijmstrips aan de lamp gehangen om er de huisvliegen die op etenswaren en op ons zelf afkomen, mee te vangen. Maar het zijn hoofdzakelijk de kleine kamervliegen, die niet geïnteresseerd zijn in mensen of in ons eten, die hun rondedans om de lamp, waar ze hun zwarte poepjes op achterlieten, eindigen aan de kleverige pijpenkrullen.

URINE DRINKEN

Keizers- en spekvlieg leggen hun eitjes liever in kadavers dan in poep. Ze komen alleen het vocht oplikken. Dat doen soms ook insecten waar je dat niet van zou verwachten. Een van onze allermooiste dagvlinders, de grote weerschijnvlinder, zie je nooit op bloemen. Ze wordt onweerstaanbaar aangetrokken door verse uitwerpselen. Zelfs urine wordt even begerig opgezogen als nectar door andere vlinders. Er is zelfs gezien dat een weerschijnvlinder zich tegoed deed aan gemorste benzine.

De echte strontvliegen vind je op koeienpoep. De harige bruine vliegen zijn zo talrijk dat ze een koeienvlaai helemaal kunnen bedekken. Uit hun rossig getinte eitjes komen larven die van andere insectenlarven leven. Zelf komen de vliegen ook voor iets anders dan mest: ze overmeesteren kleinere vliegen en zuigen die uit.

Zulke kleine vliegen zijn de wapper- of swingvliegen. Grappige vliegjes, die met hun vleugels wijduit zwaaiend op koeienpoep dansen. Soms zie je er twee al wapperend tegenover elkaar staan. In hun glasheldere wiekjes zit een zwarte stip, die ongetwijfeld een signaalfunctie heeft.

De zwart met bruin gespikkelde, sterk behaarde mozaïek-roofkever lijkt meer op een keverlarve dan op een volwassen tor. De dekschilden zijn zo kort dat ze het grootste deel van het gelede achterlijf onbedekt laten. Deze kortschildkever komt op poep af om vliegen te vangen. Hij reageert verbazend snel op bewegingen.

De bekendste opruimers van uitwerpselen zijn de mestkevers. Ik herinner me een tentenkamp in Elspeet, waar wij stadse bleekneusjes voor het eerst kennismaakten met de Veluwse natuur. We moesten een diepe kuil graven als latrine, waaromheen een provisorisch scherm van tentdoek werd geplaatst. 's Avonds kwamen zwaar gonzend van heinde en ver mestkevers aanvliegen, aangetrokken door de geur van al die jongenspoep.

De reuk is het voornaamste zintuig van mesteters. Mestkevers volgen lopend gedecideerd een geurspoor, geleid door de reukcellen in hun uitgestoken sprieten. Die antennen zijn heel kort, daarom valt het niet zo op.

Vliegen beschikken ook over een uitnemende reukzin. Toch komen ze doorgaans niet van ver, want veel vliegen zijn zo territoriaal dat hun hele leven zich binnen een paar vierkante meter afspeelt.

MESTKEVERS

Mestkevers werken brokken mest onder de grond, voordat ze er hun eitjes in leggen. De driehoornmestkevers van de heidevelden maken een gang van wel een meter lang. Daarin liggen mestklonten, elk voorzien van een ei. De meeste mestkevers begraven de mest minder diep, maar wel steeds in een afzonderlijke broedkamer. Zo maken de nog geen centimeter lange breedhoornmestkevers (Onthophagus, wat letterlijk strontvreter betekent) vlak onder een koeienplak holletjes met in elk een mestbal ter grootte van een eikel, groot genoeg voor de ontwikkeling van een larve.

Veldmestkevers zijn smaller gebouwd dan gewone mestkevers en komen al rondvliegend soms op licht af. Ze maken geen gangen en leggen hun eitjes willekeurig in allerlei mest. Hun larven worden opgegeten door de kogelronde, glanzend zwarte spiegelkevers en door het zwarte, rood gevlekte mestkogeltje, een carnivore verwant van de vegetarische spinnende watertor.

Een grote rol bij het opruimen van poep spelen schimmels. Hun werk speelt zich meestal in het verborgene af, maar er zijn er die in het oog lopende paddestoelen voortbrengen. Zo zijn geschubde inktzwammen typerend voor goed bemeste gazons. Op de Drentse heide vond ik een paar weken geleden als goudsatijn glanzende franjevlekplaten op uitgedroogde koeienvlaaien. En het mestkaalkopje is zelfs naar zijn voedselvoorkeur genoemd.

Ook de smetteloos witte champignons in de supermarkt, worden gekweekt met behulp van paardenmest. En die eten wij weer. Want ook wij maken deel uit van de eeuwige kringloop van de materie. Waarom zouden we onze neus ophalen voor poep?

De mozaïek-roofkever overvalt insecten, die op verse poep afkomen. Zijn gevlekte lijf maakt hem praktisch onzichtbaar voor zijn prooi.

Schimmels spelen een grote rol in de mestverwerking. Franjevlekplaten op een oude koeienvlaai op de Drentse heide.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden