De wereld op zijn kop met de nar

De nar was de enige die de vorst een spiegel voor mocht houden. In de twintigste eeuw nam de cabaretier die taak over. En nu nemen politici de narrenrol zelf voor hun rekening. Het Theaterinstituut wijdt een tentoonstelling aan de potsenmaker.

Job Cohen die tijdens een televisieprogramma de polonaise loopt. Het tafereel moet erg verwarrend zijn geweest voor een nar uit 1600. Want wat moet een nar nog doen als politici en machthebbers zelf de nar uithangen?

De nar in zijn oorspronkelijke vorm kennen wij niet meer, maar zijn gedrag komen we nog vaak tegen, zo laat de tentoonstelling 'Wie is de nar?' van het Theaterinstituut Nederland zien. De expositie is verdeeld over twee locaties in Den Haag, beginnend in een spiegelparadijs waar het gaat over de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw: de Gouden Eeuwen van de nar. "Een nar probeert te ontregelen. Dat is precies wat dit glazen doolhof ook wil doen", vertelt Trudi Zadelhoff, een van de samenstellers van de tentoonstelling. Oude narrenverhalen en narrenkostuums zijn tentoongesteld, bijvoorbeeld uit Shakespeare's King Lear.

In Nederland leverden narren tijdens bijvoorbeeld zottenfeesten kritiek op de machthebbers. Maar vooral in het buitenland was de rol van de hofnar erg belangrijk. Hij mocht als enige de koning direct een spiegel voorhouden. De vorst was eenzaam in zijn absolute macht en kon die eenzaamheid op die manier enigszins delen. "Een beetje zoals Mark Rutte nu zijn vriend Jort Kelder heeft, hoewel Rutte natuurlijk niet de absolute macht heeft", vergelijkt de andere samensteller van de tentoonstelling, Rob van der Zalm.

Toen de absolute monarchieën zich ontwikkelden naar meer democratische regeringsvormen, verdween ook de nar in zijn oorspronkelijke vorm. Maar de verandering in het bestuur betekende niet dat alle kritiek op machthebbers verstomde.

Hét voorbeeld daarvan is het cabaret van Wim Kan uit de jaren vijftig, zestig en zeventig. "Politici waren allemaal gespannen voor zo'n show. Niet omdat ze bang waren dat Kan hen belachelijk zou maken, maar omdat ze bang waren dat ze niet aan de beurt kwamen in de voorstelling. Want als Kan je oversloeg, kon je je politieke carrière wel vergeten", vertelde hoogleraar Herman Pleij tijdens de opening van de tentoonstelling.

De nar in zijn modernste rol is te zien op de tweede tentoonstellingslocatie die is ingericht als duister spookhuis. Daar zijn de politici opeens zelf de zotte figuren. In videofragmenten is een polonaise dansende Job Cohen te zien en Geert Wilders die op bezoek komt bij het komische televisieprogramma 'De Lama's'. "In de tijd van Wim Kan waren politici keurige heren in grijs pak. Toen was er behoefte aan ironie. Nu staan 24 uur per dag camera's op politici gericht en zie je alle blunders al", zegt Van der Zalm.

Dat is soms lastig voor de moderne narren, de cabaretiers. In een videofragment reageert cabaretier Claudia de Breij: "Politici zijn cabaret gaan maken, moet ik dan de genuanceerde politicus gaan uithangen?" En Dolf Jansen: "In de politiek gaat het tegenwoordig om oneliners. Dat noem ik branchevervaging. Oneliners zijn van ons, comedians!"

Hoogleraar Pleij geeft als voorbeeld Pim Fortuyn. "Hij was een politiek leider die opereerde als een carnavalsnar. Hij ging gekleed in Armani-pakken in plaats van de gebruikelijke hobbezakken van andere politici. Hij liet zich rondrijden in een limousine en ging echt niet op de fiets. En hij ging op vakantie naar zijn huis in Italië in plaats van kamperen. Hij was het omgekeerde van wat wij van politici verwachtten. Dat is de ontregeling van de nar. Hij creëerde een vacuüm. Een omgekeerde wereld waar vervolgens ruimte is voor een grote schoonmaak."

Van der Zalm: "Het is verraderlijk als politici zelf ook de nar gaan uithangen. Je denkt 'wat is die man grappig', zoals bij Emile Roemer van de SP, maar diezelfde man moet wel heel belangrijke beslissingen nemen. Waar de nar en de cabaretiers relativeren, relativeren politici zichzelf maar mondjesmaat."

'Wie is de nar?' is nog te zien t/m 1 april in Den Haag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden