De wereld liet een keffertje groeien tot een monster

IS moest worden gevoed, om Assad ten val te brengen. En nu keert de terreurorganisatie zich tegen zijn peetvaders.

Wie zich afvraagt hoe een extreem gewelddadige beweging als Islamitische Staat (IS) erin is geslaagd om in minder dan tien jaar van een kleine terreurcel uit te groeien tot een terroristenleger, dat de halve wereld bedreigt, kan terecht bij de honderden boeken die inmiddels over het onderwerp zijn verschenen. Voor mensen die daarvoor geen tijd hebben, maar toch inzicht willen hebben in dit fenomeen, is er een goed alternatief: de film 'Black Mass' ('Zwarte massa') die nu in de bioscopen draait.

De film, gebaseerd op een waargebeurd verhaal, gaat over het bewogen leven van de beruchte Iers-Amerikaanse crimineel James Bulger. Hoewel er geen jihadist in het verhaal voorkomt, geeft het een uitstekend beeld van de omstandigheden waarin een kwaad, hoe klein het ook begint, kan uitgroeien tot een oncontroleerbaar en acuut gevaar voor alle betrokkenen.

Bulger staat bekend als een van de gewelddadigste criminelen van Zuid-Boston, waar hij een kleine bende leidt. De crimineel bezit geen enkele moraal, met uitzondering van trouw en kameraadschap; de bendeleden bewijzen hun trouw aan Bulger met het vergieten van vijandelijk bloed, bij ontrouw moeten ze het bloed van de 'verrader' vergieten.

Ondanks Bulgers criminele activiteiten wordt hij benaderd door de ambitieuze FBI-agent en jeugdvriend John Connolly, die hem een verbond voorstelt in de strijd tegen de gemeenschappelijke vijand: de Italiaanse maffia.

Hoewel de FBI en Bulger beslist geen vrienden zijn, kunnen ze elkaar op één vlak vinden: hun afkeer van de maffia. Ze besluiten elkaar te helpen: Bulger levert informatie aan de FBI, die die kan gebruiken om de Italiaanse maffia op te rollen, en in ruil zal de FBI hem met rust laten. De FBI stelt één voorwaarde aan het gedoogbeleid: Bulger moet zich beheersen en binnen zijn territorium blijven.

Het plan lijkt vlekkeloos te verlopen: de FBI weet de Italiaanse maffia op te rollen met behulp van Bulger. Maar al snel wordt het de FBI duidelijk dat zij een groter monster dan ervoor in de plaats heeft gekregen: Bulger zelf.

Hij heeft zich namelijk niet aan de afspraak gehouden, en de periode dat hij werd gedoogd alleen maar gebruikt om ondertussen zijn invloed uit te breiden. Bulger is zelfs zo machtig geworden dat hij een gevaar vormt voor de FBI zelf.

Zoals Jimmy Bulger wist op te klimmen door een tactisch verbond te sluiten met de FBI, zo heeft IS kunnen groeien dankzij het gedoog- en beheersbeleid van sommige landen. En net als Bulger op den duur een gevaar werd voor zijn gedogers, lijkt IS nu de landen te bedreigen die dachten deze partij te kunnen controleren.

Afghanistan

De Britse terrorismedeskundige Alastair Crooke zegt te weten wie de rol van Connolly spelen: de Arabische Golfstaten en Turkije, en in zekere zin ook het Westen.

Crooke spreekt uit ervaring, want hij stond ooit zelf in de schoenen van Connolly; hij werd eind jaren zeventig door de Britse inlichtingendienst MI6 op een geheime missie naar Afghanistan gezonden om contacten te leggen met jihadisten.

De opstandelingen waren toentertijd in oorlog met de Sovjet-Unie, en hadden dringend wapens nodig. Crooke hielp ze in het geheim hieraan, omdat Groot-Brittannië op deze manier een kans zag om eindelijk af te rekenen met de Sovjet-Unie zonder daar zelf iets voor te hoeven doen. Wat ook lukte; in 1989 viel de Sovjet-Unie uiteen.

Maar uit deze lichting jihadisten kwamen later Al-Qaida en de Taliban voort. Crooke betreurt dan ook de beslissing van de Britse regering om de opstandelingen te helpen, die hij zelf heeft helpen uitvoeren. In een eerder interview met deze krant zei hij daarover: "Je kunt islamisten niet bespelen, zij bespelen uiteindelijk jou."

Crooke ziet hetzelfde gebeuren als toen, maar nu met IS. "Er kan geen twijfel over bestaan dat IS wordt geholpen", vertelt hij. "Achter iedere terreurorganisatie staat een staat, en nu zijn het de Golfstaten en Turkije die IS faciliteren."

Crooke staat niet alleen: de voormalige MI6-baas Richard Dearlove zei vorig jaar tijdens een lezing voor de Britse denktank RUSI, dat IS nooit zo groot had kunnen worden zonder externe hulp: "Dit soort dingen gebeurt natuurlijk niet spontaan."

Zoals de FBI en Bulger uit waren op de ontmanteling van de Italiaanse maffia, hebben de Golfstaten, Turkije en IS de omverwerping van het Syrische regime tot doel. En zoals de FBI de Italiaanse maffia als een groter gevaar beschouwden dan Bulger, zo zien deze landen het aanblijven van het Assad-regime als een groter gevaar dan een jihadistische zege.

Voor de Golfstaten en het Westen zijn vooral Assads banden met het sjiitische Iran en Hezbollah een doorn in het oog. Turkije echter wil van Assad af omdat er geen weg meer terug is: het land koos in 2012 de kant van de opstandelingen waardoor de banden met dit Syrische regime nooit meer te repareren zullen zijn.

Kalifaat

Wat deze landen willen, werd duidelijk toen de Amerikaanse militaire inlichtingendienst (DIA) dit jaar op bevel van de rechter een geheim document uit augustus 2012 openbaar moest maken. Daarin stond het volgende scenario beschreven: als de situatie in Syrië verder zou escaleren, kon er een salafistisch kalifaat in Oost-Syrië onstaan, en "dat is precies wat de bondgenoten van de (Syrische, red.) oppositie willen om zo het Syrische regime te isoleren." Het rapport voorspelde ook dat deze staat "de ideale omgeving voor Al-Qaida zou creëren om terug te keren naar zijn oude thuishavens" in de Iraakse steden Mosul en Ramadi. Het zou nog twee jaar duren voor dit scenario werkelijkheid zou worden.

In hun wens om Assad omver te werpen, hebben Turkije en de Golfstaten radicale groeperingen, waaronder Al-Qaida en IS, gedoogd. Hoewel deze landen af en toe optreden tegen radicale groeperingen, hebben die in het algemeen vrij spel, en met stilzwijgende goedkeuren van het Westen.

Tot vorig jaar werden bijvoorbeeld vanuit de Golfstaten wapens en geld geleverd aan jihadisten in Syrië. In een onderzoeksrapport van de Amerikaanse denktank Brookings ('Spelen met vuur', december 2013), concludeerden de analisten dat sjeiks openlijk geld inzamelden voor IS.

Schouderophalen

De Golfstaten lieten het gebeuren, maar ook Washington kneep een oogje dicht. "Het Amerikaanse ministerie van financiën is op de hoogte van deze activiteiten en heeft haar zorgen geuit over deze private geldstromen, maar de algemene reactie van westerse diplomaten en functionarissen bestaat vooral uit collectief schouderophalen", zo luidt de conclusie van het rapport.

De wapens en het geld kwamen terecht bij onder meer IS en Al-Qaida, en arriveerden in Syrië via Turkije, dat zijn grens wagenwijd openhield. Niet alleen voor wapens, maar ook voor strijders die zich bij de terreurbeweging wilden aansluiten. IS is voor de toevoer van rekruten afhankelijk van een open Turkse grens.

IS heeft tussen de 50.000 en 100.000 strijders, onder wie enkele tienduizenden buitenlanders. Volgens de laatste cijfers van de Globale Terrorisme Index van het Instituut voor Economie en Vrede, arriveerden er tussen 2011 en 2015 minstens 30.000 buitenlandse jihadisten in Syrië via Turkije. In de eerste zes maanden van dit jaar waren dat er meer dan 7000. De meesten kwamen terecht bij IS of Al-Qaida.

Volgens Crooke, is er geen sprake van onnozelheid bij de Turkse inlichtingendiensten, maar van beleid. Maar dat geldt ook voor het Westen, zegt hij. "In het begin van de oorlog in Syrië deed bijvoorbeeld Groot-Brittannië heel weinig om extremisten van een reis naar Syrië af te houden. Dat was ook de tijd dat president Obama zei dat Assad moest aftreden. Het beeld bestond toen dat het slechts een kwestie van weken was voordat zijn regime zou vallen."

Zolang de jihadisten zich bezighielden met het verzwakken van het Syrische regime was het Westen tevreden, concludeert Crooke: "De meeste Syriëgangers vertelden de Britse geheime dienst dat ze wilden vertrekken naar Syrië om Assad te bevechten, dus er was geen reden hen tegen te houden."

Hetzelfde gold voor Frankrijk, getuige de uitspraken van de Franse politicus Manuel Valls uit 2013, toen de huidige premier nog minister van binnenlandse zaken was. Valls zei toen dat het 'geen misdaad' was om in Syrië te vechten. "De strijders in Syrië vechten niet tegen Frankrijk of Europa, ze vechten tegen het Assad-regime."

Schimmig

Crooke zegt dat de relatie tussen het Westen en jihadisten schimmig is. "Voor het publiek doen westerse regeringen alsof ze in oorlog zijn met jihadisten", zegt Crooke. "Maar in het veiligheidsdomein konden ze het altijd prima met elkaar vinden. De jihadisten hielpen ons in het ondermijnen van de Soviet-Unie, van Nasser (de populaire, seculiere president van Egypte, red.), en sinds 2012 helpen ze ons in Syrië en tegen Iran."

Maar de houding van de westerse veiligheidsdiensten is in 2013 langzaam gaan veranderen, zegt Crooke. "Ze ontdekten dat veel Syriëgangers waren veranderd en extremistische trekken vertoonden. Ze waren niet alleen anti-Assad maar ook antiwesters."

De bezorgdheid nam toe toen IS begon met het onthoofden van westerlingen in Syrië en Irak. Dat was voor de VS en een aantal Europese landen aanleiding IS te bombarderen. De zogeheten internationale coalitie tegen IS, was echter niet uit op de vernietiging van de beweging, maar op het beheersen ervan. Zolang IS binnen zijn terroritium bleef, had de beweging weinig te vrezen van het Westen. Er werden bijvoorbeeld gemiddeld elf luchtaanvallen per dag uitgevoerd tegen IS. Ter vergelijking: in de Eerste Golfoorlog, in 1991, waren dat er gemiddeld 976 per dag.

De grote omslag is nu pas begonnen, aldus Crooke. De aanslagen in Parijs hebben duidelijk gemaakt dat IS is gemuteerd. "Geheime diensten maakten eerst een onderscheid tussen Al-Qaida en IS. Van Al-Qaida werd gezegd dat die in de eerste plaats antiwesters was en in de tweede plaats antisjiitisch. Van IS werd gezegd dat die in de eerste plaats antisjiitisch was en in de tweede plaats antiwesters. Daarom zag het Westen in IS een kleiner gevaar dan in Al-Qaida. Maar met de aanslagen in Parijs heeft IS laten zien dat het zijn prioriteiten heeft gewijzigd. Het is nu naar Europa gekomen om óns te bijten."

Het is inmiddels voor de meeste landen duidelijk dat IS net zo onbeheersbaar is, als Bulger was voor de FBI. Maar dat inzicht komt rijkelijk laat. Dat IS nooit van plan was geweest zich te laten ketenen is allerminst verwonderlijk voor een organisatie die als motto heeft: 'Blijvend en groeiend!'

Gedogers

Sinds de aanslagen in Parijs richt de aandacht van het Westen zich op de gedoogpolitiek jegens IS en vooral op de belangrijkste gedogers. Turkije heeft onder Amerikaanse druk nu besloten om de grens met Syrië op slot te doen. Koeweit ontmantelde donderdag een heel netwerk op dat geld en wapens inzamelde voor IS.

De verbazing over de plotselinge expansie van IS, lijkt op die van een voormalige handlanger van Bulger. Wanneer die door een openbaar aanklager wordt gevraagd uit te leggen hoe Bulger zo kon opklimmen, zei hij: "Ik begrijp niet hoe jullie het niet konden begrijpen. In het begin was Bulger maar een kleine speler die alleen geïnteresseerd leek in Zuid-Boston. Begrijp me niet verkeerd, het was een harde jongen. Maar hij was klein. En opeens is hij een spil geworden. Wil je weten hoe dat kon? Doordat de FBI het liet gebeuren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden