De wereld is hertoverd. Het volksverhaal zit in de lift. Zelfs de broodje-aapverhalen doen het goed.

Daar, in de verte staat een kasteel -verhalenvertelster Mirjam Mare wijst in het luchtledige naar een fort dat voor haar ogen gekomen is. ,,Ik wijs, maar jij ziet het kasteel meteen voor je'', legt ze uit. ,,Ik heb geen enkele beschrijving gegeven van het gebouw, maar toch weet je precies hoe dak en ramen eruitzien. Als je vertelt over een deur, zien luisteraars een bruine deur, of een met ijzeren spijkers of zelfs een ophaalbrug. Zo levendig is de fantasie!''

Geen flitsende tv-beelden zijn nodig, ijzersterke plots of ingewikkelde intriges. Luisteraars willen meegenomen worden in hun fantasie, ze willen hun angsten en hoop in herkenbare gebeurtenissen -al dan niet op waarheid gestoeld- terugvinden.

,,Volksverhalen zijn mondeling overgedragen sprookjes en sagen. Het gaat vaak om zaken waar mensen bang voor zijn. Voorheen was het de duivel, kabouters, reuzen en heksen, nu is het de straling uit de magnetron. En zo bedenken mensen verhalen die we nu kennen als broodje-aap'', vertelt etnologisch onderzoeker Theo Meder, die vanaf 1994 aan een verhalenbank werkt voor het Meertens Instituut in Amsterdam. Hij verzamelde moppen, broodje-aapverhalen, sprookjes en sagen, 31441 vertellingen, die het publiek kan raadplegen.

,,Sommige broodje-aapvertellingen komen zelfs uit de Middeleeuwen en zijn in een modern jasje gegoten. Zo kent iedereen wel het verhaal over een man die zijn kind en de hond in de auto laat zitten en plotseling de hond met bebloede bek ziet. De man denkt dat het dier het kind heeft gegrepen en slaat de hond dood. Dan ziet hij het lijk van een rat in de auto liggen. De hond wilde kennelijk het kind beschermen. Saint Llewelin liet in de Middeleeuwen al een versie horen.''

Ook nu nog horen mensen graag absurde, veelal gruwelijke verhalen. ,,Vorig jaar deed het verhaal onder jongeren de ronde over de smiley-bende. Een groep Marokkanen of Antillianen zou een meisje gegrepen hebben en haar gevraagd of ze een groepsverkrachting wilde of een smiley. Ze koos voor de smiley, waarop haar mond van oor naar oor werd opengesneden. Dit verhaal heeft bij veel kinderen tot paniek geleid, tot ook de politie zich ermee ging bemoeien. Jongeren wisten dat het in Rotterdam was gebeurd, iemand anders meldde Den Haag, Hollands Spoor. De regiopolitie zei op een gegeven moment dat het niet in hun gebied was gebeurd, maar misschien wel in een ander. Zo ging het verhaal door, maar er waren geen slachtoffer en geen dader.

Een broodje-aapverhaal appelleert aan ons gevoel van diepe angst, weet Meder. ,,De meeste verhalen zijn vrij pessimistisch en gebaseerd op vooroordelen. Wat je in het openbaar niet mag zeggen, vindt zo een uitweg.''

Het volksverhaal zit weer in de lift. Een groot aantal professionele vertellers is aangesloten bij de Stichting Vertellen, er zijn cursussen verhalen vertellen, bedrijven nodigen hen uit om veranderingsprocessen te begeleiden. ,,De belangstelling voor sagen vindt plaats in een golfbeweging. In de jaren zeventig werden de verhalen gerationaliseerd en als flauw afgedaan. Onder invloed van new age, het verlangen naar een authentiek leven, de nostalgie van de jaren vijftig, het vinden van oude waarden en normen en eigen culturele wortels, vinden de sages opnieuw een voedingsbodem.''

De wereld is weer hertoverd. ,,De film van Harry Potter staat bijvoorbeeld stijf van de sagen. Mensen vreten het.'' Ook het programma van de NCRV 'Wonderen bestaan' en het onderzoek van Hijme Stoffels naar wonderen ziet hij als tekenen dat mensen willen geloven dat het bestaan vol magie zit.

Is de belangstelling voor het luisteren naar een verhalenverteller niet een behoorlijke stap verder dan alleen de adoratie voor fantasie? ,,Youp van 't Hek is ook een verhalenverteller, net als Bert Visser en Hans Teeuwen. Het is rook uit dezelfde schoorsteen.''

Hij wijst naar Frankrijk, waar families in cafés oude legendes horen, de sagen uit de buurt. ,,Helaas kennen we die cultuur niet in Nederland, maar in Frankrijk komen ook de literaire verhalen zo aan bod. In Nederland werken professionele verhalenvertellers voor scholen en bedrijven, vertelt verhalenvertelster Mare.

Ze werd onlangs nog door het ministerie van Justitie ingeschakeld om een veranderingsproces te begeleiden. ,,Ik illustreerde hun situatie met een metafoor en vertelde het verhaal van hoe het licht in de wereld kwam. Sommige werknemers herkenden zich in een bepaald personage, anderen in weer een verschillend type. Als een vernieuwing moet worden doorgevoerd, werk je met mensen die niet willen werken op een abstractieniveau, maar emotioneel betrokken zijn met hun werk. Dan kan een sage of sprookje helpen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden