De wereld draait op soja

Van slasaus tot wasmiddelen, overal zit soja in. Kippen en varkens worden ermee vetgemest. Een belangrijk product om eerlijk en duurzaam te produceren, al krijgt de consument het nooit te zien.

Weinigen kennen soja als voedingsmiddel. De eerste stamppot sojabonen moet nog op het menu worden gezet. Toch eet de westerse consument de hele dag door sojaderivaten. Sojaolie, sojasaus, soja-eiwitten komen voor in producten als koekjes, margarine, slasaus, satésaus en het voer voor onze koeien, kippen en varkens bestaat voornamelijk uit soja. Ook in wasmiddelen en verf zitten soja-afleidingen verstopt. „Soja is de grote onbekende”, zegt Bram Verkerke, campagnecoördinator bij ontwikkelingsorganisatie Solidaridad. „Maar soja is wel een van de grote landbouwproducten. Het zit in 60 procent van de levensmiddelen die in de supermarkt te koop zijn.”

Vanwege die onbekendheid is soja geen onderwerp van eerlijke handel, althans niet naar buiten toe. „We zijn er, juist vanwege de grootte van het product en de problemen die de teelt veroorzaakt, al jaren mee bezig”, zegt Verkerke, „maar omdat ook de duurzame soja onherkenbaar op ons bord beland, wordt er nauwelijks over gecommuniceerd met de consument.”

Dat soja nu wel op de agenda wordt gezet, is op verzoek van de partners van Solidaridad. De maatschappelijke organisaties in Brazilië wijzen zeer bezorgd naar de problemen die de ongeremde groei van de sojateelt richting noorden veroorzaakt. De zeer rijke natuur, de plattelandsbevolking en de indianen zijn de dupe van deze groei. Boerencoöperaties in het zuiden van dit Zuid-Amerikaanse land willen een eerlijke prijs voor hun duurzaam – goed voor mens en milieu – geteelde soja. Die hogere prijs moet hun bestaan zekeren en voorkomen dat ze worden weggeconcurreerd door de grootschalige en niet duurzame sojaplantages.

Dat juist op het Nederlandse Solidaridad een beroep wordt gedaan, is logisch. Nederland is namelijk na China de grootste importeur van soja ter wereld. Het meeste daarvan is veevoer dat weer wordt doorgevoerd naar het buitenland. Verkerke: „In dat veevoer zit hem de kneep. De wereld, met name de opkomende industrielanden als China en India met hun grote bevolkingen, gaat steeds meer vlees eten. Al die varkens en kippen – koeien eten weinig soja – eten het eiwitrijke soja. Het gevolg is een forse groei van grootschalige sojaplantages, vooral in Argentinië en Brazilië. Dat vormt een bedreiging voor de mens en het milieu.” Tropische bossen en savannen, de cerrados, vallen ten prooi aan de sojateelt, benadrukt Verkerke.

Solidaridad ondersteunt de gezinsboeren in het zuiden van Brazilië. Daar zijn de kansen op duurzame sojateelt het grootst en de hoop is dan dat een eventueel succes zijn uitstraling heeft. Verkerke: „De landbouw daar kan ten prooi vallen aan de zeer kostenefficiënte, maar vervuilende en on-sociale plantageteelt. Dat is nog niet het geval, want er is zo veel vraag naar soja. Als we nou die door deze familiebedrijven duurzaam geproduceerde soja extra kunnen verwaarden bij de westerse consument, zijn deze boeren wellicht in staat op hun manier te blijven produceren en de grootschalige plantages op afstand te houden.”

Dat is een proces van veel trekken en duwen en vooral praten. Verkerke: „Ja, dat kost veel tijd. Je moet eerst alle spelers in de keten aan tafel krijgen: boeren, handel, veevoerbedrijven, levensmiddelenindustrie en supermarkten. In Europa en Latijns-Amerika is dat nu aardig gelukt. De sector is zich goed bewust van de problemen die grootschalige sojateelt met zich meebrengt. Er is veel beweging, en dan vooral bij de industrie. Bedrijven als Campina lopen voorop met de inkoop van duurzame soja. Die zitten op het niveau CSR zoals wij dat noemen: corporate social responsibility. Dat kun je vergelijken met Utz Certified en de Rainforest Alliance, duurzaamheidscertificaten bij onder meer koffie en bananen. Max Havelaar en EKO zijn niet geschikt voor ieder bedrijf en daarom zijn we blij met de huidige beweging naar boven in de duurzaamheidspiramide. Utz is in de koffie nu ingeburgerd geworden en dat is een stuk duurzamer dan de gangbare teelt. Dat willen we ook bij soja. Alleen de supermarkten in Nederland verroeren zich amper.”

Ahold is weliswaar net toegetreden tot de internationale rondetafelgesprekken over soja, maar vertoont verder geen initiatieven. Dat zou wel moeten, zegt Verkerke. Zij zijn de belangrijkste spelers in de keten en kunnen de regie nemen en aansturen op duurzaamheid. Er liggen namelijk kansen voor de supers, zo benadrukt Verkerke. Duurzaam geteelde voeding verkoopt goed. Supermarkten in Groot-Brittannië en Zwitserland zetten groot in op duurzame voeding. Verkerke: „Die hebben de strategische keuze gemaakt voor grote volumes en kleinere marges. Ahold is zo ver nog niet. Duurzaamheid is bij hen nog niet gericht op grote volumes.”

In mei volgend jaar wil Solidaridad samen met de internationale sojasector een volgende stap vooruit zetten. Verkerke. „We willen dat CSR de wereldwijde norm wordt in de sojateelt.” Hij erkent echter dat nog veel werk verzet moet worden. „Amerikaanse boeren, Chinese producenten en importeurs en een deel van de opkomende Indiase sojasector zitten nog niet aan tafel. Dat is wel een serieus probleem.”

Een ander serieus probleem bij de sojateelt is de rol die genetische verandering speelt. Soja is het meest versleutelde product ter wereld. Zo’n 75 procent van de totale oogst is gentech-soja. Hoe kijkt Solidaridad daartegen aan?

Verkerke: „In principe zijn we niet tegen gentech. Er is echter nog veel mis met die techniek. Beloften dat het beter zou zijn voor het milieu en goedkopere producten zou opleveren zijn onvoldoende waargemaakt. Maar wij zijn bereid om erover te praten, als ook de maatschappelijke belangen zoals duurzaamheid voor mens en milieu worden meegewogen bij de ontwikkeling van de techniek. Waar het ons uiteindelijk om gaat, is dat er handel op gang komt waarin duurzaamheid voorop staat. In die handel speelt de kleine boer zeker ook een rol en die wordt daarvoor naar behoren beloond. In dat megaproces bepaalt gentech maar een klein deel van de discussie.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden