De weerzin om God te ontmoeten

Biograaf Moser duidt leven en werk van Clarice Lispector: de belangrijkste 20ste-eeuwse Braziliaanse schrijfster

SYLVIA HEIMANS

Haar gezicht prijkt op Braziliaanse postzegels, appartementencomplexen zijn naar haar vernoemd en een paar weken geleden werden wel elf standbeelden van haar geroofd uit alleen al Rio de Janeiro. Brazilië erkent Clarice Lispector als haar belangrijkste schrijfster van de twintigste eeuw.

In Nederland is de 'Braziliaanse Kafka' niet erg bekend. De verhalenbundel 'Familiebanden' (2001) en slechts een roman van haar werden vertaald, 'Het uur van de ster' (1988).

Haar korte leven - ze werd maar 57 jaar - is nu geboekstaafd in een omvangrijke biografie van de in Nederland wonende Amerikaan Benjamin Moser. Wat een belevenis, dit boek! Moser laat geen middel onbeproefd om deze ongrijpbare auteur voor ons toegankelijk te maken.

Verrassend hoe hij het nationaal symbool van Brazilië minder Braziliaans maakt door vooral in te zoomen op het Joodse aspect van haar werk, de mystiek, de kabbala, het zoeken en vinden van (een verloren) God. De biograaf ziet geen detail over het hoofd en sleept je mee door dit bijzondere leven, dat zich tegen zoveel verschillende achtergronden afspeelde: de oude wereld van het Oost-Europese jodendom en de nieuwe wereld van het democratische en swingende Brazilië, dat in 1964 werd omvergeworpen door een militaire dictatuur.

Clarice Lispector (1920-1977) werd als derde dochter geboren in een Joods gezin in het zuidwesten van Oekraïne. Haar jeugd verliep tragisch: tijdens een pogrom voor haar geboorte was haar moeder slachtoffer van een serieverkrachting door Russische soldaten en liep daarbij syfilis op. Volgens toenmalig bijgeloof kon een zwangerschap de ziekte genezen. Clarice, die eigenlijk Chaya heette, werd dus verwekt om haar moeder weer gezond te maken. Dat zij daarin niet slaagde, laadde een levenslange schuld op haar.

Het gezin Lispector vluchtte naar Brazilië om te ontkomen aan het virulente antisemitisme. De moeder teerde er zwijgend want verlamd, langzaam weg en stierf voor Clarice's tiende verjaardag. De vader miste de vaardigheden om een bestaan op te bouwen dat Joden in Brazilië, voornamelijk in de handel, was toegestaan. Het immigrantenbestaan bracht tegen de verwachting in geen materiële verbetering en het was aan de volgende generatie, Clarice en haar twee zussen, om de belofte van de emigratie waar te maken. Daarin slaagden ze wel.

Clarice werkte tijdens haar rechtenstudie als journalist voor de Braziliaanse regering. Ook publiceerde ze al proza. De man met wie ze trouwde werd diplomaat en gedurende zo'n zestien jaar leefde zij het internationale leven van een diplomatenvrouw in onder andere Bern en Washington. Ze deed haar best om de ideale echtgenote te zijn, dankbaar om dit luxe leven dat haar toeviel na een jeugd vol ontbering. Maar Lispector was niet in de wieg gelegd voor die ledigheid. Ze scheidde en keerde, met twee zoons, terug naar Brazilië.

Daar kon ze zich volledig op het schrijven richten, haar reddingsboei. Lispector was een intelligente vrouw, maar ook bijgelovig, grillig, neurotisch, angstig. In de loop van haar leven ging ze steeds meer medicijnen slikken die haar niet van haar chronische slapeloosheid afhielpen. Versuft door de medicijnen veroorzaakte ze een brand in haar eigen woning. Ze was in slaap gevallen met een brandende sigaret, waarbij ze ernstige brandwonden opliep en haar rechterhand verminkt raakte.

De eerste roman werd met open armen ontvangen en bekroond, maar latere romans kreeg ze soms jarenlang niet gepubliceerd. Haar werk werd hermetisch gevonden en ze moest het van liefhebbers hebben om haar boeken, die soms met tussenpozen van jaren verschenen, uitgegeven te krijgen.

Mosers biografie leunt zwaar op de analyse van Lispectors literaire oeuvre. Zijn missie is het toegankelijk maken van dit complexe en autonome werk. Haar romans bevatten vooral monologues interieurs, gedachten, observaties, filosofische bespiegelingen en allegorieën. Lispector verkende de grenzen van de relatie tussen taal en dingen. Namen van personages hebben vaak een diepere betekenis, ze verwijzen naar haarzelf of naar bijbelse verhalen, zoals Macabéa uit 'Het uur van de ster'. Het gedachtengoed van de Verlichtingsfilosoof Spinoza inspireerde haar.

Het hoogtepunt van de zoektocht van een atheïst die God probeert te vinden, die Lispector zelf ook ondernam, ziet Moser in de roman 'De passie volgens G.H.'. De biograaf spreekt van 'mystiek spinozisme of religieus atheïsme'. Deze complexiteit weerhoudt hem er niet van deze roman tot de grootste van de twintigste eeuw te rekenen. In een bepaalde passage plet de ik-figuur G.H. een kakkerlak met een kastdeur. Uit het lichaam druipt een gele substantie. De schrijfster legt vervolgens een relatie tussen de gedode kakkerlak en haar overleden moeder. Moser schrijft dan: "De hoop, schoonheid en verlossing opgevend maar nog steeds wanhopig verlangend naar vereniging met de fundamentele materie van het universum pakt G.H. het gelige slijm dat uit de buik van de kakkerlak lekt op en stopt het in haar mond." Deze schokkende scène maakt duidelijk hoe weerzinwekkend de schrijfster het vond om God te ontmoeten.

Moser schrijft intens en erudiet over Lispectors leven. Ook de wereld om Lispector heen krijgt ruimschoots de aandacht. Een heel leger aan Braziliaanse schrijvers, politici en journalisten passeert de revue.

De lezer zal nogal wat schroom moeten overwinnen om Lispectors wanhopige universum te betreden, waarin de innerlijke wereld van het individu beschermd moet worden tegen inbreuken van buiten. Dat binnenkort van haar hand ook haar journalistieke stukken verschijnen, die een luchtiger toon hebben dan haar proza, kan daarbij, tezamen met deze rijke biografie, de noodzakelijke tussenstap zijn.

Benjamin Moser: Clarice Lispector: de biografie Vert. Adri Boon. De Arbeiderspers; 464 blz. euro23,99

Benjamin Moser (1976) werd geboren in de VS en vestigde zich in 2002 in Nederland. Hij promoveerde in Utrecht, waar hij samenwoont met schrijver Arthur Japin en uitgever Lex Jansen. Naast biograaf, vertaler en redacteur is hij literair criticus voor The New York Review of Books en Harper's Magazine. Volgens zijn website beheerst hij tien talen. Moser werkt aan een biografie over de Amerikaanse schrijfster en activiste Susan Sontag.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden