De waterschappen hebben last van hun eigen succes

De polder Hooge Boezem wordt onder water gezet om het peil uit de rivier de Vlist te verlagen.

Veel kiezers weten niet dat ze op 20 maart óók een stem moeten uitbrengen voor hun waterschap. Tijd voor een campagne. Vanmiddag is de aftrap.

De Nederlandse waterschappen hebben één groot nadeel bij de komende verkiezingen. Als het gaat om de Tweede Kamer of de gemeenteraad, en in iets mindere mate de provincie, staan de kranten vol en zijn de debatten heftig. Vooral over de zaken die misgaan in Nederland. Maar wie maakt zich druk over de toestanden bij het waterschap?

“Dat komt omdat op het gebied van waterbeheer, er zoveel goed is geregeld”, zegt Marleen van Rijswick, hoogleraar waterrecht aan de Universiteit Utrecht. “Aandacht vragen voor iets dat uitstekend gaat, is een stuk moeilijker. We ervaren dat als iets heel vanzelfsprekends. Maar niets is minder waar. Nederland is een kwetsbaar land en wordt met de klimaatverandering alleen maar nóg meer bedreigd.”

Toch vindt iedereen het doodnormaal dat de inwoners van Nederland via de waterschapsbelasting zijn verzekerd tegen het grote gevaar van het water, met een premie die lager ligt dan de WA-verzekering van een klein autootje. De belastingen samen leveren jaarlijks 2,6 miljard euro op, die onder andere weer worden uitgegeven aan het beheer van maar liefst 18.000 kilometer aan waterkeringen (zie kader). Het Nederlandse systeem ís zo goed, zegt Van Rijswick, omdat in Nederland de focus ligt op preventie. In Groot-Brittannië en de VS komt de overheid in het geweer ná de ramp, maar in Nederland gebeurt er al zestig jaar niets.

Kwetsbare delta's

Maar er is nog iets wat het Nederlandse systeem zo bijzonder maakt, zonder dat dit als sexy item in een verkiezingsprogramma zal staan. “In de beveiliging van Nederland tegen het water, hanteren we het solidariteitsbeginsel. In andere landen wonen de rijken in hun villa’s op de hogere veilige plaatsen. En de armen in de kwetsbare delta’s.” In Nederland betalen de inwoners per waterschap naar verhouding mee aan het waterbeheer. Mensen met kostbare woningen (WOZ-waarde) betalen meer belasting, mensen met een lager inkomen minder. Burgers die onder het minimum vallen, hebben een vrijstelling. “Maar voor dat geld is iedereen in gelijke mate beschermd. Rijk én arm. Maar ook dat beseffen we niet. Toch is Nederland hierin een voorbeeld voor de wereld.”

Elke vier jaar start in Nederland aan de vooravond van de waterschapsverkiezingen de discussie of dat bestuursorgaan niet kan worden ondergebracht bij de gemeente of de provincie. Dat zou een hoop geld kunnen besparen, én een aparte campagne. Het werk van het waterschap kan immers ook door ingenieurs worden gedaan. Volgens dijkgraaf Rogier van der Sande van het hoogheemraadschap Rijnland, zou dat een slecht idee zijn. “Natuurlijk zijn in het feitelijk beheer ingenieurs noodzakelijk, net zoals vakmensen nodig zijn om het werk uit te voeren waartoe het parlement heeft besloten of de gemeenteraad. Maar voor het zover is, moeten eerst politieke keuzes gemaakt worden. Krijgt bij droogte de landbouw of de natuur voorrang? Moet het grondwaterpeil omhoog of omlaag in een gebied? Moeten we meer of minder besteden als het gaat om de waterberging in steden? Dat zijn politieke keuzes. Dus ga stemmen”, aldus Van der Sande.

Met het oog op de klimaatverandering en de roep om maatregelen wordt de rol van het waterschap volgens hem ook alleen maar groter. “We hebben beleid nodig voor de lange termijn, dus óver de vier jaar van de Tweede Kamer heen. Daarvoor tekenen de waterschappen. Ik zag dat het Malieveld volstond met scholieren die hiervoor pleitten. Ik zou zeggen: stimuleer je ouders mee te doen aan de waterschapsverkiezingen.”

Politieke waan

Volgens hoogleraar Van Rijswick hebben de waterschappen een cruciale rol als het gaat om de bewoonbaarheid van Nederland. “Het mag dan wel geen catchy onderwerp zijn, maar zonder hun werk staan we gewoon onder water. Het is daarom belangrijk dat een apart bestuursorgaan, los van de politieke waan van de dag, daarvoor zorgt. Dat kan alleen onafhankelijk plaatsvinden, als er via heffingen eigen inkomsten zijn. Maar een eigen belastingstelsel brengt óók verkiezingen met zich mee.”

Van der Sande refereerde al aan de klimaatdiscussie, en daar heeft hij volgens Van Rijswick absoluut een punt. “Hoe we Nederland kunnen drooghouden, wordt het politieke onderwerp voor de komende jaren. En dan hebben we het niet alleen over de zeespiegelstijging, maar ook over de bodemdaling. We staan voor belangrijke keuzes.”

Maar kunnen die belangrijke taken niet door de provincie worden overgenomen? Die bestuurslaag is de afgelopen jaren alleen maar uitgekleed en kan nog wat inhoud gebruiken. “Dat lijkt een oplossing”, zegt de hoogleraar, “maar de historische grenzen van de waterschappen zijn er niet voor niets, en wijken volledig af van die van de provincie. We zien de grenzen dan wel niet, maar de waterstaatkundige indeling volgt de stroomgebieden. De beslissing om het grondwaterpeil te verhogen of een rivier om te leiden, is voelbaar over de provinciegrenzen heen. Daar moet je dus geen tekentafelconstructie op loslaten.”

Maar, zegt Van Rijswick, als het over klimaatbeleid en waterveiligheid gaat, moet Nederland vooral de langetermijndenkers koesteren. En die zijn toch vooral bij de waterschappen te vinden.

De jongste in het waterschap gaat voor het klimaat

Tieneke Clevering (25) is bij de waterschapsverkiezingen de jongste fractievoorzitter, voor ‘Water Natuurlijk’.

Tieneke Clevering

Heeft u niets leukers te doen?

“Zeker weten, maar het werk voor het Wetterskip Fryslân is wel heel belangrijk. Ik ben een boerendochter en een groentje. Ik ben erg van de duurzame bedrijfsvoering, en daar kan het waterschap echt het verschil maken.”

Op welke manier?

“Door voor een passend waterpeil te zorgen bijvoorbeeld. Duurzame landbouw heeft een hogere waterstand nodig, zodat er ruimte ontstaat voor kruidenrijk grasland en natuurvriendelijke oevers. LTO Nederland is voor de intensieve landbouw en wil een lage waterstand. Daarin zijn principiële en ook politieke keuzes te maken.”

Dus u zit er vooral als boerendochter?

“Nee, ook voor Nederland en de rest van de wereld. De waterschappen vormen de komende jaren hét podium voor het debat over het klimaat. Daar wil ik bij zijn. Demonstreren op het Malieveld is mooi en nodig, maar daadwerkelijk meepraten ook.”

Berust de indruk dat waterschappen worden gevuld door blanke mannen op een zekere leeftijd, op een vooroordeel?

“Nee, dat klopt. Daarom is het zo nodig om op een jongere te stemmen. Ik krijg hier nog weleens de vraag of ik een filmpje of document op een dvd kan zetten. Echt waar. Als het gaat om de diversiteit moet er nog veel gebeuren. Maar ik zou willen zeggen: laat jongere kandidaten dat niet zien als een drempel, maar als aansporing. Waterschappen zijn nu vaak te volgend, maar met hun eigen budgetten kunnen ze ook leidend worden in de klimaatdiscussie. Alle reden om mee te praten.”

De waterschappen...

... beheren 18.000 kilometer aan waterkeringen (dijken, duinen, keringen)
... beheren 225.000 kilometer aan watergangen (sloten, rivieren, beken, kanalen)
... zuiveren 2.000.000.000 kubieke meter afvalwater op 360 rioolwaterzuiveringsinstallaties
... beheren 7500 kilometer aan wegen
... zorgen er met 3700 gemalen voor dat het waterpeil niet te hoog of te laag is

Lees ook:  

Klimaatverandering + plensbui = natte sokken

We zijn er goed in maar het is totaal niet sexy: water. Om het waterwerk weer in de spotlight te zetten, vraagt Hoogheemraadschap Delfland, in aanloop naar de waterschapsverkiezingen, aandacht voor wateroverlast. Met de natte-sokken-actie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden