De ware liefde laat zich niet dwingenIJslander leeft niet van vis alleen, zonder liefde kwijnt hij weg

Steinunn Sigurdardottir, 'De dief van de tijd', uitgeverij Meulenhoff, Amsterdam.

Wegkwijnen is precies wat er gebeurt met Alda, het hoofdpersonage uit Steinunn Sigurdardottirs roman 'De dief van de tijd'. Alda is midden dertig, van aristocratische afkomst en lerares. Als vrijgezellin heeft ze nu en dan een avontuurtje, maar echt verliefd worden, dat is niets voor haar. Daarvoor is ze veel te berekenend en te zelfverzekerd.

Tot ze een nieuwe collega krijgt: Anton. Zijn attenties doen haar smelten, en al vlug beginnen ze een relatie. Na honderd dagen echter bekent Anton dat hij getrouwd is en breekt hij met Alda. Van dat moment af begint haar neergang.

De rest van haar leven probeert ze vergeefs Anton te vergeten. Rusteloos reist ze de hele wereld rond. Maar waar ze ook komt, het gezicht van Anton blijft in haar geheugen gegrift. Alleen in de dood kan ze zich van zijn beeld ontdoen.

Dit vrij conventionele verhaal dankt zijn kracht aan de poëtische vorm waarin het verwoord is: een mengeling van gedichten, brieven en notities. Over deze specifieke vorm zegt Sigurdardottir: “Het boek is een weergave van het bewustzijn van Alda over een periode van zeven jaar. Zoiets kon ik alleen in poëzie weergeven.”

'De dief van de tijd' kan gelezen worden als een aanklacht tegen mannen die de liefde niet serieus nemen. Is het ook een analyse van wat het betekent afgewezen te worden?

“De titel van het boek verwijst naar de man als dief van de tijd. Maar het thema van de afwijzing komt ook aan bod. Het probleem is dat we niet weten, wat er met de man gebeurde. We moeten er van uitgaan, dat hij haar eens beminde, maar we weten niet waarom hij uiteindelijk verkoos bij zijn echtgenote te blijven. Misschien houdt hij van zijn vrouw op een andere manier dan van Alda. Dit is wat een mens moet doorstaan: verschillende wijzen van liefhebben die tezelfdertijd optreden. Het is een vrij hopeloze toestand, maar we kunnen proberen er iets van te maken.”

Alda probeert op alles voorbereid te zijn, ook op verkrachting en dood. Alleen de liefde valt buiten haar macht. “Niemand kan begrijpen wat het betekent smoorverliefd te zijn, tot hij het zelf heeft meegemaakt. Het is zo uniek en overweldigend, dat het bewustzijn er totaal door getransformeerd wordt. Je kunt er jezelf niet op voorbereiden, en ook niet bepalen wanneer de liefde ophoudt. Je kunt jezelf wel proberen wijsmaken, dat je niet langer van iemand houdt, maar dat lukt niet. De liefde laat zich niet dwingen. Soms zie je na twintig jaar iemand terug waar je zielsveel van gehouden hebt, en dan merk je dat de liefde niet verdwenen is.”

Wanneer Alda in Parijs is, schrijft ze dat ze geen IJslandse wil zijn, maar wel een elegante Française. Bestaat er zoiets als IJslander zijn?

“IJslanders zijn heel nationalistisch. Dit is natuurlijk te begrijpen. IJsland is pas in 1944 volledig onafhankelijk geworden van Denemarken. Maar het feit dat we daar helemaal in het noorden zitten op een afgesloten eiland, heeft er waarschijnlijk ook veel mee te maken. We hebben gedurende duizend jaar moeten vechten voor ons bestaan: vulkaanuitbarstingen, aardbevingen, lawines.”

“IJsland is echt een land in beweging. En dat bepaalt de IJslandse ziel. De mensen waren arm en hongerig, leefden in erbarmelijke huizen en leerden zich nooit beschermen tegen het klimaat. Een groot deel van het land bestaat uit veengrond, en toch hebben de IJslanders nooit schoenen gemaakt die waterbestendig zijn. Ze wisten wel dat de Nederlanders klompen droegen en zo hun voeten droog hielden, maar zij bleven altijd schoenen maken die onmiddellijk doornat werden. Dit is tekenend voor de terneergeslagenheid die de IJslanders overheerst.”

“Pas recent is IJsland rijk geworden met de visvangst. De levensstijl is daardoor drastisch veranderd. Mijn generatie is opgegroeid met het idee dat IJsland het beste land ter wereld is. Dat is natuurlijk een grote leugen. Het heeft pluspunten: het is niet vervuild en je hebt er alle ruimte. Maar daar staat het klimaat tegenover, en dat is toch ook een belangrijke factor in de levenskwaliteit. Als je 362 dagen van het jaar winters gekleed moet gaan, kun je moeilijk beweren, dat IJsland het land van melk en honing is. Je kunt ons klimaat natuurlijk ook positief bekijken: het is nooit te heet, maar dat is een schrale troost.”

Heeft IJsland, zoals andere kleinere culturen, niet af te rekenen met een intellectuele brain drain?

“Tot voor kort keerde iedereen die in het buitenland gestudeerd had na zijn studie terug naar zijn vaderland, ook al wist hij dat hij daarmee een bloeiende carrière en een prachtig inkomen misliep. Hartchirurgen gingen dan benen spalken, in afwachting van die ene patiënt die een open hartoperatie moest ondergaan.”

“Met het stagneren van de economie is die verbondenheid met het geboorteland grotendeels verdwenen. Na een verblijf in het buitenland gaat de specifieke mentaliteit van de honkvaste IJslanders misschien wel irriteren. Bij ons gaan de gordijnen dicht, soms wel vijf lagen over elkaar. Niet alleen is het in IJsland tijdens de winter donker, de mensen maken het nog donkerder door al die gordijnen. Dit is symbolisch voor het gesloten leven, dat veel IJslanders leiden. Om zich af te zetten tegen de buitenwereld, sluiten ze zichzelf op in hun gezellige appartement, omringen zich met dure meubels en kijken tv.”

“In mijn boek wordt er ook nogal wat alcohol gedronken, maar dan op een niet-IJslandse wijze. Ik beschrijf mensen die iedere dag een glas drinken. De typisch IJslandse manier van drinken is een of twee keer per week heel dronken worden. IJslanders drinken alsof het een onplezierige taak is, waarvan ze zich moeten kwijten. 's Avonds om zeven uur gaan ze met een paar flessen aan een tafel zitten, en daar gaan ze niet meer weg, tot het vier uur in de ochtend is en de flessen leeg zijn.”

“Dit verandert geleidelijk aan, maar er is een groot probleem met het alcoholgebruik van jongeren. Dat wordt door de buitenlandse tv-stations over de hele wereld uitgedragen, en zo komt het dat velen niet meer van IJsland weten, dan dat er op los gedronken wordt. Misschien zijn er wel interessanter zaken te vertellen.”

“IJslandse literatuur verschilt enorm van Scandinavische. Het verschil zit in de geestelijke ingesteldheid die gecreëerd wordt door de fysieke condities op IJsland. We hebben ook een andere literaire traditie. Natuurlijk bestudeert niet iedere schrijver de saga's, maar toch vormen ze het landschap achter wat we doen.”

“Halldor Laxness, Nobelprijs-winnaar in 1955, beschrijft in zijn romans een bestaan dat alleen maar op IJsland voorkomt. Daarmee heeft hij een eigen stem gekregen in de wereldliteratuur. Maar die stem is meer van IJsland dan van Laxness. Bovendien bestond de IJslandse maatschappij nog tot een stuk in deze eeuw bijna volledig uit boeren en vissers, die een ietwat ruwe mentaliteit hadden. Mijn vader was een boerenzoon die in Reykjavik ging wonen en zijn plattelandsgebruiken met zich meenam. Zo'n mentaliteit maakt ook in IJsland stilaan plaats voor de universele burgerlijke cultuur die we overal op tv zien. Misschien zal die het leven gemakkelijker maken, maar vast ook heel wat minder opwindend.”

Waarom schrijven noordelijke auteurs zoveel over passionele liefde?

“De Noor Knut Hamsun schreef er enkele prachtromans over, zoals Victoria of Pan. Wanneer je die vergelijkt met bijvoorbeeld Marquez' Liefde in tijden van cholera, valt er inderdaad een verschil op. Misschien wordt er in het noorden meer gedroomd, om zich tegen de harde natuur af te zetten.”

“In een zuidelijk land als Italië wordt liefde geopenbaard. De mannen hollen er als gek achter iedere rok die passeert. In het noorden worden gevoelens verborgen. Een man kan er tien jaar op een vrouw verliefd zijn zonder dit te laten blijken. En als hij dan uiteindelijk zijn liefde bekent, is dat niet aan de vrouw in kwestie, maar wel aan haar vriendin. Zulk een jarenlange passie kan op papier exploderen tot een prachtroman. Wanneer de liefde echter in het openbaar explodeert, rest er niets meer om over te schrijven. Misschien wordt liefde in het noorden wel serieuzer genomen dan in het zuiden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden