De wapenlobby verliest langzaam terrein

analyse | Juridische ontwikkelingen en immigranten helpen op termijn het tij te keren

De scènes na de zoveelste moordaanslag op een school in de Verenigde Staten - donderdag in Roseburg, Oregon - zijn voorspelbaar. Huilende meisjes, het lichten van de doopceel van de jonge dader, de politiechef die licht emotioneel zijn persconferentie geeft, en daarna de waxinelichtjes. Opvallender is dat het debat over het overvloedige wapenbezit waar Amerika berucht om is altijd snel weer wegebt.

Komt ooit het omslagpunt dat de VS het wapenbezit gaan inperken?

Aan president Barack Obama zal het niet liggen. Hij greep zijn toespraak donderdagavond precies daarvoor aan: "Dat dit om de zoveel maanden gebeurt is het gevolg van onze politieke keuze die we maken". Massamoord wordt routine, aldus de president die kiezers opriep te stemmen op politici die het geweld willen indammen. "Alleen bidden is niet genoeg, zoals ik om de paar maanden zeg." Andere landen hebben ook psychiatrische patiënten, maar 'wij zijn de enige ontwikkelde natie' die het vuurwapengeweld niet onder controle krijgt. "Dat kan veranderen."

Zolang in het Congres de Republikeinen overheersen, is zo'n verandering eerder te verwachten op deelstaatniveau. Er zijn diverse staten en steden die de afgelopen jaren maatregelen hebben genomen om wapenbezit onder controle te krijgen. Bijvoorbeeld door een wachttijd in te voeren voordat iemand een wapen kopen mag. Zo kan de overheid een controle uitvoeren en de koper afkoelen. Want bij vuurwapendoden gaat het in de meeste gevallen om suïcide, bendegeweld staat op 2.

In de samenleving is er een baaierd aan groepen die met Obama naar zo'n omslagpunt voor een veiliger Amerika toewerken. Miljardair Michael Bloomberg gaf hun vorig jaar rugwind door 50 miljoen dollar te doneren, meer dan de 20 miljoen die de machtige National Rifle Association jaarlijks spendeert aan haar lobby. En zelfs vóór zijn donatie had de sociale verandering al ingezet: in de jaren tachtig had de helft van de Amerikaanse huishoudens een wapen, vorig jaar nog maar 32 procent.

Bloomberg wil vooral strenger antecedentenonderzoek. Een simpele eis die Republikeinen afwijzen, hoewel volgens de FBI door gebrek hieraan jaarlijks drieduizend 'ongeschikte' Amerikanen een wapen kunnen kopen. De door Bloomberg gesteunde koepelorganisatie 'Everytown for Gun Safety' zegt dat het incident op de Umpqua Community College in Roseburg (negen doden) dit jaar al de 45ste schietpartij op een school is.

Er zijn ook staten die wapens juist meer ruimte geven. Georgia nam vorig jaar de extreemste wapenwet aan: je mag er met je pistool naar kroeg, school, restaurant en kerk. De Republikeinse staten in het zuidoosten zijn het meest pro-wapen. En hoewel de VS bijna net zo veel wapens als inwoners hebben, is het profiel van de gemiddelde wapenbezitter specifiek: het zijn vaak witte mannen, Republikeinen, in staten als Alabama, Mississippi, Tennessee.

Het zijn afstammelingen van protestante Noord-Europeanen die zijn blijven hangen in het tijdperk van de oprichting van de VS, toen zelfverdediging voor pioniers op eigen erf noodzaak was. Zelfs bij hen komt er een omslagpunt, in die zin dat zij een demografische minderheid worden die op termijn ook de politiek minder zal beïnvloeden. De vele nieuwkomers - latino's, Aziaten - kennen thuis geen grondwettelijk recht op wapenbezit en zullen dat ook niet zo heftig verdedigen.

Tot slot zijn er op juridisch vlak nieuwe ontwikkelingen gaande. Op lokaal en deelstaatniveau komt steeds meer wetgeving die wapenbezit intoomt. Pro-wapenlobbyisten die naar de rechter stappen om dit aan te vechten, verliezen meestal. Volgens het Law Center to Prevent Gun Violence in San Francisco was dat de laatste zeven jaar zo'n duizend keer het geval. Het Hooggerechtshof weigert meestal deze zaken in beroep te nemen, wat langdurige touwtrekkerij voorkomt en het trage proces voor meer wapencontrole begunstigt.

Ook nabestaanden van moordaanslagen slaan de juridische weg in, omdat de politiek te langzaam gaat. Wie weet zijn ze aangespoord door hun president die het 'vanzelfsprekende' Amerikaanse geweld al jaren bestrijdt. Zelfs na de schokkende moordaanslag op de basisschool in Newtown in 2012 (26 doden) kreeg Obama het Congres niet in beweging. In december begonnen ouders en een gewond geraakte lerares uit Newtown een rechtszaak tegen wapenleverancier Bushmaster en een lokale wapenverkoper.

Het hartgrondige 'nee' van rechts Amerika heeft veel geld en geestdrift achter zich. Toch zijn de eerste tekenen voor een kentering zichtbaar, hoe onvoorstelbaar dat ook lijkt.

In 2012 waren er in de VS:

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden