De wanprestatie van de NS

De NS leggen de treinreiziger allerlei verplichtingen op. Maar wat doen de NS als de trein te laat vertrekt, waardoor je de aansluiting met de volgende trein mist en te laat komt op je afspraak? Helemaal niets. Dat is misbruik maken van een monopoliepositie, vindt Hartog. En daar moet minister Wijers wat aan doen. dr. J. Hartog is hoogleraar economie aan de universiteit van Amsterdam

Je vloekt wat, binnensmonds natuurlijk, omdat het op de perrons zo nadrukkelijk wordt afgeraden. En tenslotte ben je academicus, dus je gebruikt het halfuur dat NS je gevangen houdt voor een analyse van het probleem. Twee gedachten komen bij je op: wanprestatie en marktfalen. De wanprestatie lijkt evident. NS beloofde in de dienstregeling om mij om 18.33 op mijn bestemming af te leveren en daar maken ze eenzijdig, zonder enige inbreng van mijn kant, 19.02 van, zodat ik precies te laat ben voor de feestelijke start van die enthousiaste jonge ondernemer die ik wou gelukwensen. Ik pak mijn spoorboekje. In Dordrecht moet ik rekenen op 4 minuten overstaptijd. Omdat ik wel eens vaker ergens moet overstappen heb ik voor mijn jaren een puike conditie. Wie dagelijks in Utrecht overstapt is in de spurt zeer bedreven. Maar de dienstregeling biedt me hier 5 minuten, dus ik had het kruipend nog gekund. Ik sla de Algemene Voorwaarden open. Veel plichten voor de reiziger, veel vrijheid voor NS. En dan, glashard: artikel 21.4. NS is ingevolge artikel 8:108 van het Burgerlijk Wetboek niet aansprakelijk voor schade die is veroorzaakt door vertraging, door welke oorzaak dan ook, voor welke afwijking van de dienstregeling dan ook. Helaas heb ik vandaag het BW niet in de tas, maar dit lijkt me nogal bar. NS krijgt dus van de wetgever een vrijbrief voor volstrekte willekeur. Het beloofde tijdschema is een essentieel kenmerk van de geleverde dienst, als ik niet weet wanneer ik aankom kan ik net zo goed in de file gaan staan. Voor elk ander produkt kan ik de verkoper gebreken verwijten, hier sluit de wet dat blindelings uit! Toevallig sukkelt even later de Thalys langs het station van Dordrecht en ik denk met weemoed aan Japan. De afstand tussen Nagoya en Tokio is 500 kilometer, en voor iemand die van treintjes houdt is dat met de Shinkansen een comfortabele feestreis van twee uur.

Toen ik een keer de trein nam die om 11.00 in Tokio moest zijn, en de deuren echt op de seconde af om 11.00 open gleden heb ik dat, als tijdneuroot, als een intens genot ervaren. Ronddolend op het kille perron denk ik vervolgens aan Albert Hirschman, en zijn prachtige boekje, Voice, exit and loyalty. Interessant genoeg kreeg Hirschman zijn inspiratie hiervoor ook van het spoor, ergens in een Afrikaans land. Welk land weet ik niet meer, Hirschman zat ook niet in mijn tas. Onze economische theorie leert dat monopolies slecht zijn voor de dienstverlening. Nobelprijswinnaar John Hicks heeft dat kernachtig onder woorden gebracht: de mooiste opbrengst van een monopolie is een rustig leven. Je hoeft als ondernemer immers niet zo hard te lopen voor je klanten, ze kunnen toch geen kant op. Maar Hirschman was verbaasd dat het monopolistische spoor aldaar zo'n goede dienstverlening bood. Volgens hem kwam dat door het mechanisme van de stemverheffing. Je kunt van een monopolist niet weglopen, "vertrek" naar een andere aanbieder is uitgesloten. Het enige alternatief is dus te keer gaan, ze uitschelden en aanklagen.

Maar aanklagen en uitschelden helpt natuurlijk niet als de aangeklaagde zich hooghartig kan terugtrekken achter een wetsartikel. Dat is hetzelfde als tieren tegen een gesloten loket. Ik ken betere voorbeelden. Vliegmaatschappijen nemen vaak bewust het risico van overboeken, omdat ze weten dat niet altijd alle passagiers komen opdagen. Maar soms komen ze wel allemaal, en dan is er een probleem. De Amerikaanse wet schrijft nu voor dat compensatie voor gedupeerden verplicht is. Tegenwoordig wordt in voorkomende gevallen een gratis ticket aangeboden, of een andere compensatie en worden vrijwilligers gevraagd hun stoel op te geven. Het bod wordt verhoogd tot elke passagier tevreden is.

De oplossing voor de overboekte vliegtuigen is niks anders dan het instellen van een kleine speciale markt. Dat is opgelegd door de overheid omdat de markt aanvankelijk faalde. De verloren tijd van de passagiers telde niet mee bij de beslissingen van de vliegmaatschappijen.

De overheid zorgde dus voor een gewenste correctie. Als NS mijn boemeltje laat vertrekken wordt het in die beslissing niet geconfronteerd met mijn kosten. Dat is dus ook marktfalen.

De oplossing is eenvoudig. De overheid moet niet met een raar wetsartikel het marktfalen versterken, ze moet het corrigeren. Ze moet dus voorschrijven dat NS bij vertraging van meer dan een kwartier de reissom terugbetaalt. Controle is uiterst eenvoudig wanneer in elke trein een stempelautomaatje staat dat de tijd op je kaartje stempelt, net als in de Amsterdamse metro. Minister Wijers, kampioen monopoliebestrijder, wat let U? Een wetsartikel van een regel volstaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden