De Wagner van de filmmuziek

De opzwepende muziek die John Williams voor de 'Star Wars'-cyclus componeerde, droeg in hoge mate bij aan het succes ervan. Luke Skywalker zonder zijn eigen leidmotief? Ondenkbaar.

Je fluit het meteen mee! De melodie hoort tot de meest herkenbare filmmuziek ooit gemaakt: het hoofdthema uit 'Star Wars'. Op de keper beschouwd is het simpel opgebouwd. Na verwachtingwekkende, aandacht opeisende fanfares met slagwerk en veel koper laat Williams de trompetten de melodie openen met een intervalsprong van een kwart, stapelt daarop een kwint en daarop weer een kwart. Zo ontstaat in de heerlijk heroïsche toonsoort Bes-majeur twee keer een zuiver octaaf - eentje van f naar f, en eentje van bes naar bes. De oude Grieken noemden die octaven een diapason, een alle noten omvattende ruimte. Natuurlijk staan die twee omarmende diapasons symbool voor de onmetelijke ruimte van a galaxy far, far away, waarin de avonturen van Star Wars zich afspelen.

Heerlijke climaxen

John Williams wordt door sommigen verantwoordelijk gehouden voor de onverwachte terugkeer van het symfonische orkest naar de filmstudio. De volledig orkestrale filmscore steeg door zijn bemoeienis in de jaren '70 en '80 enorm in aanzien ten faveure van de toen in zwang zijnde popsongs die vaak als filmmuziek werden gebruikt. En het was vooral dankzij de soundtrack voor Star Wars dat dit gebeurde. Groot orkest, meeslepende muzikale thema's, heerlijke climaxen op de juiste momenten. Williams' muziek werd nog eens opgepept door steeds beter wordende dolby-geluidssystemen in de bioscopen en kreeg daardoor de diepte en dimensies die paste bij de spectaculaire beelden van het oneindige heelal.

Voor de soundtrack van Star Wars dirigeerde Williams steeds het London Symphony Orchestra, een van 's werelds klassieke toporkesten. De muziek zelf heeft inmiddels, los van de films, ook een klassieke status verworven. Steeds vaker staat een 'Star Wars Suite' geprogrammeerd op concerten van symfonie-orkesten, meestal slim gecombineerd met 'The Planets- Suite' van Gustav Holst, muziek waaraan Williams schatplichtig is. Overigens 'leende' Williams op zo'n manier uit de partituur van Holst, dat hij nooit beschuldigd is van plagiaat. Dit in tegenstelling tot filmcomponist Hans Zimmer, die vanwege zijn soundtrack voor 'The Gladiator' een plagiaatproces aan zijn broek kreeg van de erven Holst.

Het bijvoeglijk naamwoord dat in Engelstalige essays over Williams' filmmuziek vaak gebruikt wordt, is het haast onvertaalbare swashbuckling. Hij componeerde swashbuckling music voor heel veel films. Een 'swashbuckler' is een avonturier, een durfal. En films die over avonturiers gaan, heten in Amerika eveneens swashbucklers. Het is in de filmwereld een genre-aanduiding geworden. Veel van die avonturenfilms werden gemaakt in de jaren '40 en '50. Een Europese meestercomponist die destijds veel muziek voor die Amerikaanse films schreef was de voor de nazi's gevluchte Oostenrijker Erich Korngold. Wie naar zijn muziek voor de film 'Kings Row' uit 1941 luistert, hoort daar verscheidene aanzetten voor Williams' thema voor Star Wars.

Williams heeft zijn grote bewondering voor Korngold nooit onder stoelen of banken gestoken. En hoewel het Star Wars-thema grote gelijkenis vertoont met dat van 'Kings Row', moeten we eerder spreken van een citaat uit bewondering, dan van pure diefstal. Williams gedraagt zich als zijn barokke collega Händel die ook overal thema's en motiefjes jatte om er vervolgens meesterlijke muziek van te maken.

Williams is al net zo'n gehaaide jutter als Händel. Hij hergebruikt op vindingrijke manier dat wat aanspoelt in zijn oren. Zo werkt hij nou eenmaal. Het beroemde, angstaanjagende motiefje dat Williams voor 'Jaws' bedacht, komt zo uit Stravinsky's 'Le sacre du printemps'. Het glorieuze thema voor 'Jurassic Park' is geïnspireerd op de koraalmelodie uit het laatste deel van Brahms' Eerste symfonie. En zo kunnen we nog wel even doorgaan.

Voor zijn Star Wars-muziek zijn een heleboel inspiratiebronnen aan te wijzen. Vooral 'Mars - the Bringer of War' en 'Uranus - the Magician' uit Holsts 'The Planets' komen meerdere malen langs. Heel onverwacht is de gelijkenis tussen het duistere thema voor de kwaadaardige Darth Vader en het tweede deel uit Chopins Tweede pianosonate - de beroemde treurmars. En veel van Stravinsky's 'Sacre' kwam ook in Star Wars terecht. Luister maar eens naar de mars voor 'The Stormtroopers'.

Wagner

Maar de grootste invloed op Williams is toch wel die van Richard Wagner. Net zoals Wagner dat deed in 'Der Ring des Nibelungen', een epos van vier opera's, componeerde Williams voor het epos Star Wars (inmiddels zeven delen) een heleboel leidmotieven. Effectieve stukjes muziek waaraan je personen, situaties of plaatsen herkent. In de eerste cyclus van drie films duiken achttien verschillende leidmotieven op. Wagner zelf noemde ze in zijn opera's liever 'herinneringsmotieven'. En dat is precies de functie die Williams ze in zijn films geeft. De beroemde herkenningstune is tevens het leidmotief van Luke Skywalker - optimistisch, heroïsch. In de overeenkomsten tussen Williams en Wagner is het tekenend dat juist deze twee componisten een heuse cult-aanhang hebben.

George Lucas, filmmaker en bedenker van het Star Wars-epos, liet Williams aan het begin van het project weten dat hij een ouderwetse soundtrack wilde. Eentje in de geest van Korngold. Lucas had de scènes van het script geschreven terwijl hij naar verschillende soorten klassieke muziek luisterde. In de kantlijn bij de scènes schreef hij vervolgens voor Williams een muzikale tempo-aanduiding voor de bewuste scène, en voegde daar bijvoorbeeld aan toe: à la Stravinsky, of à la Wagner met soms een specifieke compositie erbij. Williams wist wat hem te doen stond en leverde een van de sterkste filmmuzieken ooit af.

Williams is al net zo'n gehaaide jutter als Händel. Hij hergebruikt op vindingrijke manier wat aanspoelt in zijn oren.

Wie is John Williams?

John Williams (New York, 1932) is een Amerikaans componist, dirigent en pianist. Hij studeerde aan de Juilliard School of Music en privé bij componist Mario Castelnuovo-Tedesco. Later leerde hij het vak van filmcomponisten als Bernard Herrmann, Franz Waxman en Alfred Newman. Hij werkte succesvol samen met regisseur Steven Spielberg en componeerde muziek voor 'E.T. the Extra-Terrestrial', 'Jurassic Park', de 'Indiana Jones'-films, 'Close Encounters of the Third Kind', 'Superman' en bijna al diens andere films. Voor de soundtracks van 'Jaws', 'Star Wars', 'E.T' en 'Schindler's List' won hij een Oscar. Williams componeerde ook succesvol voor de concertzaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden