De Waart dendert over veel nuances Mahlers Achtste vraagt meer expressie en vervoering

Radio-uitzending 23 sept., 20 u, Radio 4. Tv-uitzending 16 okt., 15.20 u, Ned. 3.

Bij zijn tweede symfonie vond Mahler het nodig om een pauze van minstens vijf minuten voor te schrijven tussen het eerste en het tweede deel. Dirigenten negeren dat verzoek doorgaans, alleen de precieze Gilbert Kaplan deed dat kortgeleden wel. Maar nodig, neen. Echter, bij de achtste zou ik wel even op adem willen komen na de extatische jubelzang op de (heilige) Geest, zeker na de aanpak door Edo de Waart van dit vurige werk.

De bijnaam 'Symphonie der Tausend' dankt de symfonie aan de eerste uitvoering in een tentoonstellingshal in München in 1910, waarbij tegen de duizend uitvoerenden betrokken waren. Edo de Waart had, als onderdeel van 'zijn' Mahler-cyclus een veel bescheidener, maar ook buitengewoon veel hoger gekwalificeerd ensemble tot zijn beschikking: het doorknede Radio Filharmonisch Orkest, het na de restauratie weer machtig en krachtig geworden Concertgebouworgel (dat majestueus koor-en orkestklank fundeerde) en een koorformatie om je vingers bij af te likken: een mengsel van Groot Omroepkoor, Philharmonisch koor Praag en Operakoor Leipzig, over twee groepen verdeeld, met in het midden het verbluffende Stadsknapenkoor uit Elburg dat zich met laaiende klank in de lofzang op de creatieve geest mengde. En dan de solisten: acht vraagt Mahler er voor deze meest opera-achtige symfonie uit zijn hybride oeuvre.

Paradepaardje

Het podium was zo vèr de zaal ingebouwd, dat het Concertgebouw meer een opname-studio was dan een gehoorzaal. De fraaie bloemstukken ter versiering en de werkelijk uiterst verdekt opgestelde camera's gaven aan dat deze Varamatinee ook een paradepaardje in het tv-concertaanbod moest worden. Hoe dat gigantische geluid allemaal door die speakertjes geperst wordt, is mij een raadsel. In de verkleinde zaal was het al een probleem.

Mahler moet geweten hebben wat hij begon. Nergens geeft hij luider dan ff aan, dubbelhard. Slechts op één plek vrijwel aan het eind van de symfonie staat drie keer f. De massa der duizend gaf al kracht genoeg. Sta je in een 'verkleinde' concertzaal met een koor van potente beroepskelen, dan kunnen die dynamische tekens helemaal excellent werken.

Maar De Waart, ik merkte het al eerder op in deze cyclus, is een man van big sound en stoere expressie. Dubbel piano of driedubbel zacht (Mahler vraagt het veelvuldig) zat al flink tegen forte aan, zodat het kruit reeds verschoten was voordat aanzwellende effecten (molto crescendo) in stelling moesten worden gebracht.

Toegegeven, het gigantisme van Mahler heeft alles van kitsch, maar toch vraagt hij meer detail, meer expressie, èchte vervoering, dan De Waart in staat was op te roepen. Zoals de solisten elkaar verdrongen, moet dat zo? Technisch perfect gerealiseerd maar zonder zin, deze met stormkracht acht denderende ode, door Mahler meiner lieben Frau Alma Maria opgedragen.

Van het eerste deel, maar zeker van het tweede hoop ik dat een choreograaf of opera-regisseur eens een enscènering maakt. Al die regie-aanwijzingen in deze Faust-scène met Heilige Anachoreten, met een Chor seliger Knaben (um die höchtsten Gipfel kreisend) en nog veel meer mystieks/mysterieus.

De verbeelding die De Waart bij het opgaan van het imaginaire toneeldoek met zijn orkest opriep, ontroerde. Maar in de afwerking (morendo, uitstervend, vraagt Mahler tot vervelens toe) van stemmingen en beelden sloop toch al gauw oppervlakkigheid, ook door de voortvarendheid in tempi.

In deze 'opera' zorgden de solisten voor bloeiende momenten, maar wat storend dat zeven van hen in stijl en expressie goed bij elkaar pasten, maar dat de belangrijke sopraanpartij van de Magna Peccatrix door Alessandra Marc met een glibberig sentiment werd dichtgesmeerd.

Spannend in dit deel zijn de koren, die fascinerende visioenen zien en daarvan kond doen. Technisch was alles piekfijn verzorgd, maar huiver, kippevel, of boetegevoelens werden nergens opgeroepen.

Op De Waarts tacterende directie kon je blind varen, maar de expressie schoot er geen steek mee op. Geen Mahler van duizend, en niet een uit duizenden. We wachten af tot het Mahler-feest in mei als Chailly aan de beurt is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden