De waarheid van Hatay

Veel bewoners van de Turkse grensprovincie Hatay zijn alawitische moslims, net als de Syrische president Assad. Ze huiveren bij de gedachte dat IS Assad zou kunnen verslaan. Maar ook als IS verliest, vrezen ze het ergste.

EILDERT MULDER

We staan alleen tegenover de hele wereld", zegt zakenman Diyab. Zijn moedertaal is Arabisch maar hij woont nog nét in Turkije, in de grensprovincie Hatay in het stadje Samandag en is dus Turks staatsburger. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan, op dit moment spreekt hij vooral als alawitische moslim. Hij hangt dezelfde variant van de islam aan als de Syrische president Bashar al-Assad, die hij door dik en dun steunt. "Gelukkig hebben we ook nog een paar bondgenoten", zegt hij. "China, Rusland, Iran, Hezbollah." Hij wijst omhoog, naar de vijfde helper: "En natuurlijk God".

Het visrestaurant waar we zitten, oogt verlaten want toeristen mijden sinds het uitbreken van de Syrische oorlog dit grensgebied. Op ongeveer tien kilometer afstand verrijst het Syrische kustgebergte. In deze regio mediteerde lang geleden Simon de Pilaarheilige. De zee is kalm en ook vanuit Syrië klinken geen oorlogsgeluiden. Een klein jaar geleden was dat anders, toen hier vlak over de grens 'heilige strijders' van de organisatie al-Nusra het Syrische stadje Kessab veroverden, waar veel christelijke Armeniërs wonen. Alawitische strijders uit Hatay hielpen toen het Syrische leger om Nusra uit Kessab te verdrijven.

Diyab ventileert meningen die elders in de wereld omstreden zijn maar die je hier op elke straathoek kunt vernemen: "Onder Assad was iedereen in Syrië tevreden, de opstand was het werk van buitenlandse krachten. Syrië is democratisch want onlangs is Assad nog herkozen in vlekkeloze verkiezingen. Er is geen verschil tussen de Turkse president Erdogan en Islamitische Staat (IS). En als puntje bij paaltje komt dan zal het Turkse leger geen hand uitsteken wanneer strijders van IS of Al-Nusra de alawieten van Hatay komen vermoorden."

Deze potpourri vormt de 'waarheid van Hatay', die teruggekeerde migranten overgieten met een saus van bijtend cynisme als het gaat over Arabische landen van het anti-Assad front. Diyab bijvoorbeeld dreef een restaurant in Saudi-Arabië. "Dat koningschap daar went nooit", bromt hij. "En die vrouwen met nikab evenmin. En dan eisen uitgerekend Qatar en Saudi-Arabië dat Syrië democratisch moet worden. Hoe verzin je het."

Hatay is hybride. Het is even Turks als Arabisch. Het is ook even democratisch als ondemocratisch. Een dictator als Assad kan geen kwaad doen in de ogen van veel alawitische inwoners van Hatay. De massamoord op minimaal tienduizend mensen in de stad Hama door Assads vader Hafez in 1982 was geoorloofd, kun je hier horen: "Die lui wilden de sharia invoeren." Maar op andere terreinen zijn diezelfde spijkerharde alawieten weer tolerant, zoals blijkt bij een demonstratie van vrouwen tegen eerwraak, in de provinciehoofdstad Antakya. Ze houden een foto omhoog van een vrouw die door haar man is vermoord. Tegendemonstranten van de nationalistische Turkse MHP-partij, uitsluitend jonge mannen en geen alawieten, roepen met rood aangelopen hoofden de vrouwen toe dat het Turkse vaderland niet zal sterven. Het verband met eerwraak blijft voor een buitenstaander onduidelijk.

undefined

Postuum gelijk

Tot 1939 hoorde Hatay bij Syrië. Na een akkoord tussen Turkije en de toenmalige Franse koloniale machthebbers in Syrië werd Hatay Turks. Veel Arabischtalige inwoners en ook Armeniërs weken uit naar Syrië. Het is de vraag hoe blij hun nazaten daar nu mee zijn, want de achterblijvers krijgen in deze tijd hun postume gelijk. Hun nazaten bleef de ellende van de Syrische oorlog bespaard.

Het visrestaurant kijkt uit op een cylindervormig bouwsel met een koepel, gewijd aan Mozes en de mythische figuur Al-Khidr, die het volksgeloof wel identificeert met de profeet Elia, maar ook met Ali, de schoonzoon van Mohammed. Volgens de alawieten voerde Mozes de bijbelse Israëlieten over de bodem van de Middellandse Zee naar Hatay. Op deze plek ontmoette hij Al-Khidr, vandaar dat gebouwtje. Bij de deur zitten oude mannen die hun baard hebben geknipt als Al-Khidr. Ze bedelen en grissen aalmoezen uit elkaars handen. Binnen kussen vrouwen devoot de vier wanden van een kunstwerk dat is gewijd aan Mozes en Al-Khidr. Kinderen doen hetzelfde maar spelen tegelijk tikkertje. Mochten IS of Al-Nusra het ook hier voor het zeggen krijgen dan gaat dit gebouwtje tegen de vlakte. En de bijl gaat in de eeuwenoude plataan, even verderop op een berg, die zou zijn gegroeid uit de staf van Mozes. De strijders van God veroordelen dit soort heiligenverering als afgoderij.

Gezondheidswerker Fuat, alawiet, wil niet met zijn echte naam in de krant. Reden: internet. "Op dit moment verwacht ik geen moeilijkheden. Maar wat ik zeg, blijft eeuwig op internet staan. Ik weet niet hoe de politieke situatie over vijf jaar is. Misschien doen mensen dan ineens heel moeilijk over wat ik nu in jouw krant zeg." Hij prijst de Turkse vader des vaderlands Atatürk, omdat die in de jaren twintig van de vorige eeuw een scheiding aanbracht tussen godsdienst en staat. Het Turkije van Atatürk had ook zo zijn kuren. Fuat maakte nog mee dat schoolkinderen in Samandag een draai om de oren kregen als ze Arabisch spraken. Integratie op zijn Turks. Toch verdedigt Fuat Atatürk, met een verwijzing naar een Arabisch spreekwoord: "Trachoom (oogontsteking) is minder erg dan blindheid."

De ergste 'blindheid' vertegenwoordigen momenteel IS en Al-Nusra. Ze maken akelige historische trauma's wakker bij alawieten. Eeuwenlang leden die onder vervolgingen. Vijfhonderd jaar geleden richtte de Ottomaanse sultan Selim een slachting aan onder alawieten. Dezer dagen denken alawieten daaraan terug. De afgelopen decennia waren in Syrië de bordjes verhangen. Het huidige Syrische regime steunt vooral op de alawitische minderheid, die zich handhaaft dankzij keiharde onderdrukking van de soennitische meerderheid en veel wapengeweld. Die militaire mogelijkheden hebben de alawieten in Hatay niet. Zij zijn aangewezen op de bescherming door het Turkse leger, dat ze zwaar wantrouwen en beschuldigen van sympathie voor IS.

undefined

Stiekem blij

Wat denken linkse alawitische politici van de westerse luchtaanvallen op IS? Gezien hun politieke principes zullen ze niet dol zijn op een westerse interventie, maar zijn ze als alawieten toch niet stiekem een beetje blij? Amber Zuheyr, voormalige parlementslid van de oppositiepartij CHP, en Malik Kilic, gepensioneerd burgemeester van het dorp Yesilpinar, geven geen duidelijk antwoord maar ontvouwen wel een verrassende visie. Ook Kilic vreest dat het Turkse leger als het erop aankomt de alawieten van Hatay niet zal beschermen tegen IS of Al-Nusra. En dan komt de plotselinge wending. Hij is vooral bang voor wat er zal gebeuren als Al-Nusra en IS de slag om Aleppo verliezen: "Er komt dan een enorme stroom vluchtelingen op ons af, onder wie gefrustreerde strijders van Al-Nusra en IS, die op ons wraak zullen nemen voor wat de Syrische alawieten hun hebben aangedaan."

Ook Zuheyr vreest dat vooral een nederlaag van IS en Al-Nusra gevaarlijk zal zijn voor de alawieten in Hatay. Maar hij denkt niet dat het snel zo ver zal komen. "Een echte overwinning op IS is pas mogelijk als Syrië, Iran en de VS een militair bondgenootschap sluiten."

Een alawitische vrouw bidt bij het kunstwerk dat is gewijd aan Mozes en de mythische figuur Al-Khidr, in een cylindervormig bouwsel met een koepel in Samandag.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden