De waarden mogen niet gaan wankelen

prinsjesdag | Troonredes werden onder Rutte II steeds meer gekenmerkt door een nadruk op gemeenschappelijke Nederlandse waarden. Gaandeweg is dit kabinet zich zorgen gaan maken over de moraal.

Optimisme is een morele plicht', mag Mark Rutte de Oostenrijkse filosoof Karl Popper graag nazeggen. Zeker als premier van Nederland heeft hij de taak de moed erin te houden, benadrukte hij in juni na het Brexit-referendum maar weer eens. "Ik vind dat het mijn baan is - en daar krijg ik, wat is het, 144.000 euro bruto per jaar voor betaald - om mij geen zorgen te maken, maar oplossingen aan te dragen."

Die teneur is terug te vinden in alle drie de Troonredes die koning Willem-Alexander namens het tweede kabinet-Rutte heeft uitgesproken. Wat er ook op Nederland afkwam, met welke veranderingen burgers zich ook geconfronteerd zagen, steeds gingen niet al te prettige mededelingen gepaard met verwijzingen naar de Nederlandse moraal en geschiedenis met als onderliggende boodschap: dit land kan het aan, want dit land heeft een stevige basis van gedeelde waarden.

Neem de Troonrede uit 2013, de eerste van de hand van de VVD-PvdA-coalitie. De regering heeft die dinsdag nogal wat slecht nieuws aan te kondigen: zes miljard euro aan bezuinigingen, een aanhoudende economische crisis - met hoge werkloosheidscijfers en bevroren ambtenarenlonen tot gevolg - en een hele trits zorgtaken die van het Rijk naar gemeenten worden overgeheveld.

De regering deelt die veranderingen niet sec mee, ze schetst ook waarom ze die vindt passen bij Nederland. Het gaat haar niet alleen om het betaalbaar houden van publieke voorzieningen, ze ziet het ook als een kwestie van solidariteit tussen generaties en verschillende inkomensgroepen. Die onderlinge betrokkenheid is 'in ons land van oudsher sterk'. Daar kunnen we, met andere woorden, op vertrouwen. Daar bouwen we op.

Ook op andere momenten in die eerste toespraak proberen de ministers, verantwoordelijk voor de tekst, de geesten rijp te maken voor verandering door aan de 'kracht' van de Nederlandse samenleving te refereren. Zo was de dag van koning Willem-Alexanders inhuldiging in de ogen van de regering 'een dag van tastbare eenheid en verbondenheid tussen generaties en bevolkingsgroepen. Er is in onze samenleving veel dat een gezond vertrouwen in eigen kunnen rechtvaardigt.'

Die waarnemingen moeten de weg plaveien voor het meest besproken woord uit die Troonrede: participatiesamenleving. In een tijd waarin burgers door internet en smartphones 'mondiger en zelfstandiger zijn dan vroeger' en bezuinigen een noodzaak is, mag er meer van die burgers worden verwacht, meent het kabinet. Met name op het gebied van de sociale zekerheid en langdurige zorg. 'Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving. Wanneer mensen zelf vorm geven aan hun toekomst, voegen zij niet alleen waarde toe aan hun eigen leven, maar ook aan de samenleving als geheel.'

Waar die eerste Troonrede zich nog voornamelijk richt op het regeerakkoord en binnenlandse aangelegenheden, is het buitenland in de daaropvolgende jaren een onvermijdelijk thema. De boven Oekraïne neergeschoten vlucht MH17 met 196 Nederlanders aan boord, de economische sancties die Rusland en de EU elkaar vervolgens opleggen, de ontwikkelingen in het Midden-Oosten en in Syrië in het bijzonder, de grote stroom vluchtelingen die naar Europa trekt, het Brexit-referendum tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap - het zijn niet te negeren onderwerpen.

Ook bij die grote buitenlandse thema's vertrouwt de regering weer op de Nederlandse waarden.

De MH17? 'In heel het land waren mensen zichtbaar één in stilte en rouw. Die betrokkenheid en saamhorigheid bieden troost aan iedereen die een groot persoonlijk verlies moet verwerken.'

Radicaliserende moslimjongeren? 'Nederland is op dit vlak weerbaar, bouwend op een lange traditie van vrijheid en saamhorigheid.'

In plaats van zorgen te etaleren, hamert het kabinet op de weerbaarheid van Nederland. 'Ons land heeft zich steeds veerkrachtig en saamhorig getoond als de omstandigheden daarom vroegen', zegt de koning in 2014 namens de regering, terugblikkend op tweehonderd jaar koninkrijk. Oftewel: hoe ingrijpend de gebeurtenissen ook mogen zijn, we weten er als land mee om te gaan.

Presenteert het kabinet die solidariteit en veerkracht aanvankelijk als vaststaande karaktertrekken van de Nederlandse bevolking, in de Troonrede van 2015 klinkt daarover bekommering door. De koning spreekt zich in die toespraak expliciet uit tegen haatzaaien en discriminatie, pleit voor saamhorigheid en onderlinge betrokkenheid en doet een beroep op iedereen om te helpen om Nederland zo 'stabiel en aantrekkelijk' te houden als het nu is.

Van vertrouwen naar zorg

Aanleiding voor dat appèl vormt de vrees dat de Nederlandse moraal in het nauw kan komen in het huidige, gespannen tijdsgewricht. De nationale waarden - 'een groot maatschappelijk kapitaal' - kunnen onder druk komen te staan door de dreiging van radicalisering en terreur in Europa, zegt de koning. Dat zorgt niet alleen voor gevoelens van onveiligheid, maar vormt ook 'een voedingsbodem voor onderling wantrouwen en een gevaar voor de sociale cohesie'.

Door die risico's zo onverbloemd voor het voetlicht te brengen, maakt het kabinet duidelijk hoe zeer het hecht aan de gemeenschappelijke Nederlandse moraal. Ze heeft de afgelopen jaren gebouwd op die gedeelde waarden om draagvlak te creëren voor grote veranderingen en om onrust in de samenleving weg te nemen. Wanneer ideeën zoals solidariteit en saamhorigheid niet meer breed worden gedeeld door burgers, staat de basis onder druk en wordt het kennelijk zelfs voor een optimist als Rutte een stuk moeilijker om tot breed gedragen oplossingen te komen.

Normen, waarden en zorgen in de troonredes van Rutte II

Het is onmiskenbaar dat mensen mondiger en zelfstandiger zijn dan vroeger. Gecombineerd met de noodzaak om het tekort van de overheid terug te dringen, leidt dit ertoe dat de klassieke verzorgingsstaat langzaam maar zeker verandert in een participatiesamen- leving. (2013)

In deze tijd willen mensen hun eigen keuzes maken, hun eigen leven inrichten en voor elkaar kunnen zorgen. (2013)

Om de kracht en kwaliteit van onze samenleving vast te houden, zijn veranderingen noodzakelijk, die voor iedereen draaglijk moeten zijn. (2013)

De ramp met MH17 en de situatie in Oekraïne en het Midden-Oosten maken duidelijk hoe in de wereld van vandaag alles met alles samenhangt. (2014)

Ons land heeft zich twee eeuwen lang steeds veerkrachtig en saamhorig getoond als omstandigheden daarom vroegen. (2014)

Nederlanders zijn steeds in staat de bakens te verzetten als omstandigheden daarom vragen. Tijdens de crisis van de afgelopen jaren hebben we die kracht opnieuw gezien. En met resultaat. (2015)

Wie het eigen belang of de eigen overtuigingen boven alles stelt, beperkt de ruimte voor een ander en zet collectieve waarden en verworvenheden onder druk. (2015)

Nu de economie aantrekt en er voorzichtig ruimte ontstaat voor herstel van koopkracht en werkgelegenheid, kan het vertrouwen terugkeren dat ook toekomstige generaties het beter krijgen. (2015)

We moeten voorkomen dat conflicten in het buitenland een polariserend effect hebben in onze samenleving. (2015)

Nederland is een stabiel en aantrekkelijk land om in te leven. Ervoor zorgen dat dit zo blijft, vraagt om ieders inzet en om blijvend investeren in de samenleving. (2015)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden