Review

De waanzin van de oorlog blootgelegd

Steven Spielberg heeft voor zijn 'Survivors of the Shoah Visual History Foundation' inmiddels meer dan 40 000 getuigenissen van Holocaust-overlevenden digitaal weten vast te leggen. In het verlengde van dit monumentale en voor educatieve doeleinden in het leven geroepen project, waarvoor hij samen met 'Schindler's list' (1993) vorige week nog het 'Bundesverdienstkreuz' van de Duitse regering kreeg, is het niet zo gek dat hij in zijn nieuwste oorlogsfilm 'Saving private Ryan' in de persoon van een Amerikaanse veteraan opnieuw zo'n getuige opvoert.

Samen met zijn familie bezoekt deze man het oorlogskerkhof in Normandië. Het is de plek waar zijn herinnering aan D-day tot leven komt en het is het moment waarop Spielberg de oorlogshel op zijn beurt tot leven wekt. Ongeëvenaard zijn die eerste en inmiddels veelbesproken vijfentwintig minuten waarin de geallieerde landing op 6 juni 1944 op Omaha Beach wordt verbeeld. In uitgebleekte kleuren en met behulp van 'handheld'-camera's - zo kenmerkend voor de documentaire stijl van de Cinéma Vérité - toont Spielberg hoe niet nader geïntroduceerde bemanningsleden van kleine landingsvaartuigjes op dat smalle stukje strand in het onophoudelijk ratelende mitrailleur- en mortiervuur van de onzichtbare Duitse vijand belanden. Terwijl de een zijn arm opraapt en er verdwaasd mee wegloopt, probeert de ander vergeefs zijn ingewanden terug te duwen. En terwijl de een in het aangezicht van de dood om zijn moeder schreeuwt, roept de ander de goden aan. Het is de verbeelding van pure doodsangst en totale waanzin die een paralyserende werking heeft en waarmee Spielberg de heroïek van 'The longest day' en vele andere, min of meer romantische oorlogsfilms voorgoed uitholt.

Aan de hand van de missie van de slechts bij toeval aan een gruwelijke dood ontsnapte kapitein Miller (een voortreffelijke rol van Tom Hanks) en zeven 'uitverkoren' soldaten die achter de vijandelijke linies een zekere soldaat James Ryan (Matt Damon) moeten opsporen, zodat diens moeder niet vier maar 'slechts' drie zonen hoeft te begraven, snijdt Spielberg vervolgens een moreel dilemma aan. Waarom zou je voor de redding van één leven acht andere levens in de waagschaal stellen, zo luidt de vraag. Dat de uitwerking van deze kwestie tamelijk onbevredigend is, komt doordat het discussiërende achttal uiteindelijk gewoon zijn plicht vervult, voor volk en vaderland, maar vooral voor moeder. Het is niet zo vreemd dat die moeder-sentimenten en broederschaps-gevoelens in de context van een oorlog de kop opsteken, maar hier ligt het er zo dik bovenop, dat het eerder gaat tegenwerken. Hetzelfde geldt voor de zenuwoverspanning, de zogeheten shellshock, waarmee Miller te kampen heeft. Juist in combinatie met het opvoeren van een enkele hele slechte Duitse soldaat die als representant van de verder gezichtsloze moordende massa fungeert, is het Grote Lijden snel beslecht in het voordeel van de Amerikaanse bevrijder. Dat er indertijd ook Canadezen en Engelsen in het spel waren, komt in het hele verhaal niet voor.

Waar Spielberg af en toe een steekje laat vallen en niet altijd even genuanceerd is, hetgeen overigens vooral op het conto van scenarioschrijver Robert Rodat kan worden geschreven, die met het scenario voor de sentimentele familiefilm 'Fly away home' al geen beste indruk maakte, is de onopgesmukte manier waarop 'Saving private Ryan' zowel voor oude als nieuwe generaties de waanzin van de oorlog blootlegt, zeer geslaagd. Door in de persoon van vertaler Upham (een mooie rol van Jeremy Davies) een gewetensvolle buitenstaander op te voeren met wie de toeschouwer zich kan identificeren en die op een fraai rustmoment aan de andere soldaten uitlegt waar Edith Piaf zich in het lied 'C'était une histoire d'amour' nu zo druk om maakt, wordt de doodsangst voelbaar gemaakt. Eenmaal belandt in het fictieve plaatsje Remelle, waar een brug verdedigd moet worden tegen een Duitse tank-divisie en waar filmische equivalenten van het gebombardeerde Sarajevo en zelfs van de beroemde tank-scène op het Tianamin-plein een link met het heden leggen, heeft 'Saving private Ryan' een boodschap in petto. 'Earn this', zo stamelt de bevrijder in zijn stervensuur. En behalve aan zijn kompaan is deze boodschap uiteraard ook aan de kijker gericht, waarmee nog maar eens gezegd wil zijn dat onze vrijheid wel degelijk betaald is met mensenlevens. Het is zeker geen originele gedachte, wel een bloedserieuze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden