De VVD verbouwt, dat is lastig als de winkel open is

Beeld Berend Vonk

De VVD bezint zich op haar koers. Maar kan dat wel, de winkel verbouwen terwijl je op het regeringspluche zit?

Lilian Marijnissen denkt even dat de premier voorleest uit het SP-programma. “De winsten klotsen bij de bedrijven tegen de plinten. Maar het enige wat stijgt, zijn de lonen van de ceo’s. Niet de lonen van werknemers. Dat is onacceptabel”. Het zijn harde woorden van VVD-leider Mark Rutte aan het adres van grote bedrijven, afgelopen zaterdag op het VVD-festival.

De uitspraken van de premier zorgen dinsdag in de Tweede Kamer voor complimenten van de oppositie, al is er ook scepsis. “Hoelang duurt het voordat de premier deze woorden omzet in de daden?” vraagt Marijnissen zich af. “Begrijpt Rutte waarom hij de minst geloofwaardige is voor deze boodschap?” zegt PvdA-leider Lodewijk Asscher. De VVD-premier voelde ooit ‘tot in zijn diepste vezels’ dat de afschaffing van de dividendbelasting voor grote bedrijven een goed idee was, en dat is nog niet vergeten.

De VVD heeft de middenklasse herontdekt. Die profiteert nog te weinig van de toegenomen welvaart, zegt Rutte. Bedrijven schenden volgens hem een  ‘fundamentele naoorloogse afspraak’ door de salarissen minder te laten stijgen dan de inflatie. Als de topsalarissen dan wel de lucht inschieten, ligt er een probleem. Als bedrijven hun leven niet beteren, dreigt Rutte, trekt hij de beloofde verlaging van de vennootschapsbelasting in.

Proefballonnen

Klaas Dijkhoff vat de nieuwe partijkoers in maart al samen in zijn essay ‘Liberalisme dat werkt voor mensen’. Daarin schetst de VVD-fractievoorzitter het beeld van de hardwerkende burger die door “trends van globalisering, technologisering, migratie en flexibilisering in toenemende mate in de knel komt”. De VVD moet daarom volgens hem nadrukkelijker mikken op deze middeninkomens. Ook omdat op rechts weinig winst meer te halen valt, nu zich daar nieuwe concurrentie aandient in de persoon van Thierry Baudet.

Al eerder had Dijkhoff de ietwat ondankbare taak op zich genomen het debat binnen de partij aan te zwengelen. Eerst nog met proefballonnen, zoals zijn omstreden aanpak van criminaliteit in probleemwijken. Vervolgens met zijn eigen manifest waarmee hij nu langs de leden in het land trekt. “Het is tijd om daar samen een goede discussie over te voeren. Om meer te doen dan voor de verkiezingen van 2021 ons verkiezingsprogramma wat op te frissen”, staat er in het essay.

Na bijna negen jaar regeren lijkt de VVD het debatteren verleerd. Zoals partijvoorzitter Christianne van der Wal voor het VVD-festival zei: “We waren een beetje een applausmachine geworden.” “De partij moet verbouwen terwijl de winkel open blijft”, zei VVD-coryfee Annemarie Jorritsma in de herfst.

Wrange vruchten

Vanzelfsprekend is zo’n verbouwing tijdens de regeerperiode niet. Natuurlijk kent ook de VVD het schrikbeeld van eerdere regeringspartijen als het CDA en de PvdA. Die verzuimden te vernieuwen, ideologisch lui geworden door jaren regeringspluche, en moesten dat meer dan eens bekopen met een verkiezingsnederlaag. Het CDA klapte in 2010 na vier kabinetten Balkenende van 41 naar 21 zetels.

“It all ends in tears”, grapt politicoloog Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Politieke Partijen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Wie lang regeert, plukt daar electoraal de wrange vruchten van, wil hij maar zeggen. En het onvermijdelijke zelfonderzoek dat op een nederlaag volgt, leidt altijd tot dezelfde conclusies. “Het contact met de kiezers is verloren, de partij is van de samenleving afgekeerd, er is te weinig geluisterd naar de leden, er heerst tunnelvisie, signalen bereikten de leider niet meer...”

Voerman lepelt het zo op. De titels van de rapporten van dergelijke onderzoekscommissies spreken wat dat betreft boekdelen: ‘De scherven opgeveegd’, ‘De kaasstolp aan diggelen’ of ‘Klaar voor de klim’.

Sybilla Dekker

Ook de VVD liet in 2006 oud-minister Sybilla Dekker het zetelverlies in de Tweede Kamerverkiezingen (van 28 naar 22) analyseren. Een interessant rapport, ook omdat het laat zien hoe de grote weerzin binnen de VVD tegen interne discussie ontstaan is.

Daarvoor moeten we terug naar dat liberale rampjaar 2006. Hoe stond de VVD er toen voor? Een nog onervaren Mark Rutte had net een bittere strijd om het partijleiderschap uitgevochten met Rita Verdonk. Verdonk verloor, maar bleef Rutte nog maandenlang in zijn nek hijgen, gesterkt door het enorme aantal voorkeursstemmen dat ze dat jaar bij de Kamerverkiezingen behaalde. Uiteindelijk zette de VVD Verdonk uit de partij, waarop ze haar eigen Trots op Nederland oprichtte. Verdonks partij bezorgde met virtuele aantallen van meer dan veertig zetels de VVD nog tijden nachtmerries, tot ze nog voor de verkiezingen van 2010 door intern geruzie verschrompelde.

Sybilla Dekkers rapport ‘Kiezen voor een nieuw liberaal elan’ uit 2007 loog er niet om: de partij moest hard optreden tegen ruziezoekende partijgenoten, minder hard debatteren, meer ‘respect en stijl’ uitstralen en ontzag voor het leiderschap. “De VVD is er niet voor soloartiesten”, aldus Dekker.

Heilige Rutte

Ziedaar de oorsprong van de sterke positie van de partijleider en het partijbestuur tijdens de kabinetten-Rutte. “De positie van Rutte is binnen de VVD bijna heilig”, zegt Voerman. “En hij is premier. Dat maakt vernieuwen voor een regeringspartij zo lastig. Eigenlijk kun je je alleen in de oppositie echt los maken van beleid waarvoor je als partij zelf verantwoordelijk bent. ”

Voerman ziet dat de VVD het probeert, maar heeft twijfels over de manier waarop. “Ze moeten van ver komen, als je bijvoorbeeld het boek van oud-Kamerlid Ybeltje Berckmoes leest over de gesloten cultuur in de fractie.” Het omdopen van het partijcongres tot een ‘festival’ vindt hij geen goed teken. En: “Rutte is flexibel, maar hoeveel draaien kan hij nog aan? Hij heeft zich zo sterk verbonden met de dividendbelasting destijds, daarom krijgt hij nu zoveel tegenwind.”

Niet alleen van de oppositie, maar ook van werkgeversorganisatie VNO-NCW, die er fijntjes op wees dat de koopkracht van de middenklasse ook lijdt onder lastenverzwaringen die het gevolg zijn van kabinetsbeleid, zoals de btw-verhoging of de energierekening.

Wetmatigheid

Maar Dijkhoff is optimistisch. “We debatteren niet, we discussiëren”, zegt hij. “Een VVD-lid merkte op het festival terecht op dat discussie opener klinkt. We moeten er niet langer een probleem van maken als we het een keer met elkaar oneens zijn.”

Angst dat het mislukt, omdat de VVD tegelijkertijd regeert heeft hij niet. Of niet meer. “Als je dat als een wetmatigheid ziet, hoef je het niet meer te proberen. Dan mislukt het zeker. Dus ik steek er energie in en hoop er het beste van. We hebben nog tot 2020 of 2021, als er weer verkiezingen zijn voor de Tweede Kamer. Daar werken we naar toe, soms schuurt dat.”

Op zijn essay is meer bijval gekomen dan hij eerst dacht. “De grote lijnen hebben de leden omarmd. Natuurlijk zijn er ook zorgen over bepaalde punten, vooral over de maatvoering, van milieumaatregelen als zo’n CO2-heffing bijvoorbeeld. Daar luister ik naar. Er moeten natuurlijk geen bedrijven aan onderdoor gaan.”

Ook Annemarie Jorritsma, voorzitter van de VVD-fractie in de Eerste Kamer, is tevreden over de verbouwing. Volgens haar klopt er niets van dat de VVD het debatteren verleerd zou zijn. “Waarom zou het ons niet lukken? We hebben een goed festival gehad. Inhoud én luchtigheid, die balans past bij ons. De discussie is net begonnen, Klaas trekt door het land en dan kijken we wat we ophalen.”

Jorritsma ziet het niet als probleem dat de VVD tegelijkertijd in de regering zit, al wil ze er nog wel even op wijzen dat haar partij niet alléén regeert. “Het is een kabinet van vier partijen met allerlei belangen. Als wij opnieuw zouden beginnen, zouden we het misschien anders doen. En als we het alleen zouden mogen doen, dan ook. Zolang de kiezer versnipperd kiest, moet hij eraan wennen dat niet alle wensen gerealiseerd kunnen worden.”

Op hun retour

Wát er precies verbouwd moet worden, daarover zijn de liberalen het dus wel eens. Overal in Europa zijn het vrije marktdenken en het streven naar nog meer deregulering op hun retour. Dat de liberale VVD nog zolang overeind is gebleven, ligt volgens Voerman ook aan het feit dat de linkse partijen niet hebben weten te profiteren van de kritiek op de globalisering. De terugkeer van de VVD naar de middenklasse ziet hij daarom als logisch.

Voerman: “Electoraal zijn dit steeds grotere groepen, al blijft het voor de VVD zaak de hogere inkomens niet van zich te vervreemden.”

Jorritsma: “We keren terug naar hoe we altijd waren. Ik denk alleen dat veel mensen ons niet meer zagen als de partij voor het midden- en kleinbedrijf, zelf vonden we dat nog wel. Dat moeten we herstellen.”

Ondanks de geprikkeldheid waarmee de werkgevers op de kritiek van Rutte reageerden, delen ook zij de zorgen over de uitblijvende koopkracht van de middenklasse en de spanningen die dat veroorzaakt. “We moeten met elkaar in discussie over de rol van bedrijven in de samenleving”, zegt de woordvoerder van VNO-NCW. “Al waken wij voor de valse tegenstelling die Rutte heeft gecreëerd tussen grote en kleinere bedrijven. De reuzen kunnen niet zonder het mkb en omgekeerd. Bedrijven als Shell besteden miljarden bij toeleveranciers. Dat maakt onze economie uniek ten opzicht van bijvoorbeeld België, wij boksen boven ons gewicht.”

Grote eensgezindheid is er over de winkelwaar die ook na de verbouwing in de schappen zal liggen: veiligheid en een strenge aanpak van migratie en integratie. “Dat blijven speerpunten”, zegt Dijkhoff. Nieuw is de herwaardering voor de rol van de overheid daarin. Dijkhoff heeft al meermalen gezegd dat hij de overheid – die van de VVD lange tijd zo klein mogelijk moest zijn – sterker wil maken. In ‘Liberalisme dat werkt voor mensen’ stelt hij dat de VVD niet automatisch moet kiezen voor liberale middelen en dan “als vanzelfsprekend goed accepteren wat daaruit komt. Het gaat om de gevolgen in de praktijk, die bepalen of iets een succes is of niet.”

Met hetzelfde pragmatisch gemak noemde Dijkhoff onlangs een kilometerheffing voor automobilisten ‘logisch’, omdat het aantal elektrische auto’s flink stijgt en de benzinetaks minder oplevert. De vraag wordt of dit type vernieuwingen straks bij de verkiezingen de ‘vroempartij’ (zoals Rutte de VVD noemde) meer kiezers oplevert.

Winkelbaas

Over één kwestie is nog geen openlijke discussie losgebarsten binnen de VVD. Wie wordt na de verbouwing de nieuwe winkelbaas? Haalt de VVD in 2020 of 2021 nog eenmaal een Houdini-truc uit met Rutte? Dat is onzeker. De premier moest zich de laatste tijd al in alle bochten wringen om de indruk weg te nemen dat hij nog voor 2020 naar Brussel vertrekt. Een meerderheid van de actieve partijleden oordeelde onlangs in een enquête van NRC dat het tijdperk Rutte ten einde loopt. Wat ongetwijfeld meespeelt, is dat de VVD vele prominenten de afgelopen jaren zag vertrekken vanwege kwesties rond integriteit.

Dijkhoff wordt gezien als de enige kroonprins, maar laat zich daar wijselijk niet over uit. “Van de rivaliteit tussen kroonprins en partijleider kennen we dramatische voorbeelden uit het verleden, zoals Lubbers en Brinkman bij het CDA”, zegt Voerman. “Dat doet Rutte in ieder geval goed, hij steunt Dijkhoffs koers volop en laat geen licht schijnen tussen hun opvattingen.”

Maar de geloofwaardigheid van Rutte zelf is in het geding, volgens Voerman, omdat zijn kabinetten multinationals jarenlang in de watten hebben gelegd. “Het voordeel voor de VVD is dat ze als grote partij wel invloed heeft op de thema’s waar de verkiezingen over gaan.”

“Het is hier in Den Haag ook nooit goed”, reageert Dijkhoff. “Of je draait, of je houdt vast aan iets wat niet klopt. Mensen in het land zijn daar gelukkig wat menselijker in. Ja, Rutte was de man van de dividendbelasting. Alleen, als je maatregel niet het beoogde resultaat heeft, moet je wat anders verzinnen. Wij hebben ook niet in het regeerakkoord gezegd dat die koopkracht niet zo hoeft van ons. Maar nu berekeningen uitwijzen dat onze maatregelen minder werken in de praktijk, zullen we andere middelen inzetten.”

Over de nieuwe winkelbaas valt pas vlak voor de verkiezingen een besluit, zegt Jorritsma. “We zullen het zien. Ik word het in ieder geval niet.”

Lees ook:

Koning van de proefballon

VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff heeft de ondankbare taak om een eigen geluid te geven aan de grootste regeringsfractie. Het leverde hem dit jaar veel kritiek op. Hij zou wat al te scheutig zijn met losse flodders in het publieke debat. Dijkhoff ligt er niet van wakker.

Wil de echte VVD opstaan?

De onvrede binnen de VVD groeit. Terwijl de top in Den Haag het nieuws haalt met ferme uitspraken en proefballonnen, vraagt de achterban zich af: waar staat de partij eigenlijk nog voor?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden