'De VVD geeft de menselijke autonomie weer weg'

Kinderen die gebruikmaken van een persoonsgebonden budget (pgb) voeren actie met hun ouders bij het landelijk partijbureau van het CDA in Den Haag. Beeld anp
Kinderen die gebruikmaken van een persoonsgebonden budget (pgb) voeren actie met hun ouders bij het landelijk partijbureau van het CDA in Den Haag.Beeld anp

Door bezuinigingen op het pgb maken de mateloze instituties zich opnieuw meester van het autonome individu, zegt Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis.

Peter Henk Steenhuis

Het is eind jaren tachtig als Hans Achterhuis, toen nog lang geen Denker des Vaderlands, in Utrecht op de fiets stapt op weg naar een bijeenkomst van de Gehandicapten Raad. Hij had in die tijd zijn boek 'De markt van welzijn en geluk' gepubliceerd, en sprak geregeld over de opkomst van beroepskrachten in de hulpverlening.

"Van de politici die voor de bijeenkomst waren uitgenodigd, lieten de meesten verstek gaan", herinnert Achterhuis zich. "Op één na: Erica Terpstra."

Autonome en een heteronome samenleving
Tijdens zijn lezing haalde Achterhuis de Oostenrijkse filosoof Ivan Illich aan, volgens wie er in de maatschappij twee productiewijzen naast elkaar bestaan: een autonome en een heteronome. Achterhuis: "Dit zijn oude begrippen in de filosofie, maar daar bij de Gehandicapten Raad leken ze mij bijzonder bruikbaar voor de Nederlandse situatie."

Illich stelt, verduidelijkt Achterhuis, dat in de autonome productiewijze de mens zelf actief is: hij leert zelf, verbouwt en produceert zijn eigen voedsel, helpt zichzelf en zijn naaste omgeving, verplaatst zichzelf en beheerst binnen de arbeid zijn productiemiddelen. Bij de heteronome productiewijze daarentegen is de mens vooral passief.

Zelfstandigheid gaat verloren
Volgens Illich, zegt Achterhuis, hielden die twee productiewijzen elkaar in het verleden min of meer in evenwicht. "Maar in de moderne industriële samenleving wordt de heteronome productiewijze zeer dominant. Ze beheerst de moderne mens. Zelfstandigheid en vrijheid gaan dan verloren, en wat normaal is wordt bepaald door de geprofessionaliseerde instituties die vervoer, gezondheid, onderwijs en dienstverlening produceren.

Voor iemand met een handicap betekent dit: hij wórdt vervoerd, gewassen, en geholpen door gespecialiseerde instanties waaraan hij zich heeft te onderwerpen. En als een instantie 's ochtends om zeven uur douchen te vroeg vindt, dan wordt er niet gedoucht."

Regie over eigen leven
Achterhuis' stelling die avond in Utrecht was dan ook: de heteronome productiewijze beheerst de gehandicapte. En met een beroep op Illich vervolgde hij: wil de gehandicapte in zijn eigen autonome behoefte voorzien, dan moet hij zich teweerstellen tegen de mateloze instituties die zijn leven bepalen.

"Die boodschap kwam aan bij de Gehandicapten Raad", zegt Achterhuis. "De voorzitster vroeg mij na de lezing naar een praktische invulling hiervan. Want, zei ze, 'wij zouden er als gehandicapten zeer bij gebaat zijn weer een beetje regie over ons eigen leven te krijgen.'

Er werden die avond voorstellen geopperd die aansloten bij mijn lezing. Toen was het tijd voor de politiek. Erica Terpstra vroeg zich af hoe deze ideeën te organiseren vielen."

Rutte: daar hebben we voor gevochten
De rest is geschiedenis, het Persoonsgebonden Budget (pgb) ontstond en was 15 jaar lang het paradepaardje van de VVD.
Achterhuis: "Mark Rutte stelde voor de verkiezingen in mei 2010 nog dat het ondenkbaar zou zijn dat de VVD het pgb zou afschaffen.

Letterlijk zei hij: 'Daar hebben we in Nederland voor gevochten, dat is beschaving. (...) Het pgb blijft bestaan. Deze mensen wordt schrik aangejaagd. Volstrekt ten onrechte. Het is ondenkbaar dat ik een partij zou leiden die dit laat gebeuren.'"

Einde pgb
Inmiddels heeft het kabinet-Rutte aangekondigd dat veel mensen hun pgb toch kwijtraken. Desondanks beloofde staatssecretaris van volksgezondheid Marlies Veldhuijzen van Zanten vorige week in Trouw: 'Iedereen houdt dezelfde zorg met dezelfde verzorgers en op dezelfde tijden.'

"Dat zal niet gebeuren", zegt Achterhuis. "Dat blijkt wel uit de maatschappijanalyse van Illich. Hoewel hij zich later een cultuurpessimist toonde die dacht dat het de burger niet zou lukken om zich te ontworstelen aan de heteronome productiewijze, toonde het pgb nu juist aan hoe burgers zich succesvol teweer kunnen stellen tegen de mateloze instituties. Gehandicapten voelen zich door zo'n persoonlijk budget zelfstandiger, en beschouwen zich meer als een autonome burger die zijn bijdrage kan leveren aan de maatschappij."

Instituties maken zich meester van individu
De bezuinigingen op het pgb, zegt Achterhuis, betekenen een verschuiving van de autonome naar de heteronome productiewijze. Nog afgezien van de vraag of Veldhuijzen van Zanten haar belofte financieel kan nakomen, betekent dit dat de mateloze instituties zich opnieuw meester maken van het autonome individu. Je zou denken dat deze gevolgen niet passen bij de zelfredzaamheid van het individu die het kabinet zegt na te streven."

Toen hij weer naar huis fietste, kon Achterhuis nog niet bevroeden dat Erica Terpstra het gedachtegoed van Illich zo duidelijk politiek zou weten vorm te geven, zegt hij. "Maar als iemand me toen had verteld dat de liberalen die herovering van de autonomie op de instituties later weer uit handen zouden geven, had ik dat nóóit geloofd."

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden