De vrouwen van Vermeer

Een Vermeer-te-gast in het Amsterdamse Rijksmuseum maakt een vergelijking mogelijk met andere werken van de schilder.

Cees Straus

Johannes Vermeers schilderijen met vrouwen als belangrijkste onderwerp mogen zich tot de favorieten van de Delftse meester rekenen. Onder aanvoering van het Meisje met de parel voegt zich een lange rij van goed ogende vrouwen. De meesten zijn op een leeftijd dat ze geacht worden voor nageslacht te kunnen zorgen. Ze worden dan ook voor hoogzwanger gehouden.

In elk geval worden Vermeers vrouwen graag een mysterie aangewreven. Veel meer dan de voorstellingen met een man, die Vermeer óók heeft gemaakt. Musea die Vermeer in huis hebben, kunnen erover mee praten: op een vrouwenportret staat veel meer druk (wat de verzoeken tot uitlenen betreft) dan op alle andere thema’s bij elkaar. Het mag dan ook een daad van grote generositeit zijn dat de National Gallery in de Amerikaanse hoofdstad Washington –waar Vermeer-kenner Arthur Wheelock hoofdconservator van de afdeling Noord-Europese barok is– een van de meest fascinerende vrouwenportretten uit haar collectie naar Amsterdam laat reizen.

In het Rijksmuseum wordt de ’Vrouw met weegschaal’ geflankeerd door vier Vermeers uit eigen bezit, zodat er nu een klein, intrigerend overzicht is ontstaan met werken die interessante overeenkomsten vertonen. En dan niet alleen het feit dat ze uit dezelfde periode dateren (de weegster en de brieflezende vrouw in blauw dateren uit 1663-’64, het melkmeisje uit 1657-’58).

Dat de presentatie van één enkele Vermeer goed werkt mits het bewuste doek in een adequate context wordt getoond, is een opvatting die door meer musea wordt gedeeld. Zo zet de National Gallery in het Ierse Dublin dit voorjaar haar eigen ’Schrijvende vrouw met dienstbode’ in een Delftse omgeving, met het aandoenlijke ’Puttertje’ van Carel Fabritius uit het Mauritshuis en een straatje van Pieter de Hooch, uitgeleend door de National Gallery in Londen. Voeg daar de onlangs verschenen Vermeer-studie van Walter Liedtke (ook een Amerikaanse Vermeer-expert, maar in dit geval verbonden aan het Metropolitan Museum of Art in New York) en je krijgt iets wat op een hype begint te lijken.

De verschijning van de nieuwe studie maakt het mogelijk Liedtke’s bevindingen direct te koppelen aan het onderzoek naar de weegster én de melkmeid, waarvoor het Rijksmuseum zijn conservator Pieter Roelofs in het geweer brengt. Vooropgesteld: Liedtke is geen kunsthistoricus die aan de lopende band boude beweringen doet, hij is eerder voorzichtig en vertaalt zijn liefde voor Vermeer op een onderkoelde wijze. Om met de triviaalste zaken te beginnen: de weegster is niet zwanger, net zomin als de brieflezende vrouw. Dat hun buik een opbollende indruk wekt, ligt volgens Roelofs aan de mode van die tijd. Beide vrouwen dragen een jurk die het middel met een overdaad aan textiel accentueert.

Er zijn meer opvattingen die ervoor pleiten dat Vermeer per definitie geen zwangere vrouw als onderwerp voor zijn schilderijen zal hebben gekozen. In het schilderij met de weegster wordt de vrouw in een serene, zelfs ietwat sacrale sfeer gepositioneerd. Ze staat aan het begin van een volwassen leven en brengt de weegschaal als het ware in stelling om haar kansen bijvoorbaat te kunnen inschatten. Als je goed kijkt naar de twee blaadjes van de weegschaal, dan zie je dat daar niets op ligt. De vrouw is dus bezig om de balans te ijken: pas als de schoteltjes op gelijke hoogte liggen, kan er een gewicht en tegenwicht op worden gelegd. Dat kunnen de gouden munten zijn die al op de tafel liggen, maar zeker niet de parels die ook in het stilleven zijn opgenomen. Waarom zou je, denkt ook Liedtke, parels wegen ? Parels zijn een seksueel getint symbool, afkomstig uit de oester die op haar beurt een symbool van lustopwekking is, maar ze misstaan niet in een chique stilleven.

De parel duidt ook nog op iets anders. In de natuur ontstaan ze in de schelp van de oester die een ongerechtigheid (een zandkorrel of iets dergelijks) inkapselt om te voorkomen dat dat er anders een ontsteking van het weke vlees zou ontstaan. In overdrachtelijke zin klinkt het: neem je voorzorgen dat hier niets verkeerd gaat. En als menselijk handelen lijkt te falen, dan is er nog altijd de goddelijke Voorzienigheid. Niet voor niets projecteert Vermeer de vrouw met haar sluier tegen een schilderij met een voorstelling van het Laatste Oordeel.

Hoe anders dan deze serene voorstelling is de voorstelling met het melkmeisje. Zij weegt niks, maar toont wel haar bereidheid om het met de kijker aan te leggen. De schenkkan is al sinds de keukenstillevens van Pieter Aertsen en Joachim Beuckelaer een symbool van maagdelijke ontvankelijkheid, al houden de keukenmeiden bij deze beide Vlamingen een afwerende hand boven de schenkopening. Vermeer daarentegen toont de kan frontaal aan de kijker, daarbij de indruk wekkend dat de laatste druppels worden uitgeschonken. Het gegeven van seksuele opwinding wordt versterkt door de aanwezigheid van een voetstoof die voor een plint staat die met tegeltjes is afgezet met daarop een cupido.

De compositie van de Amerikaanse Vermeer, zowel als die van het melkmeisje, wijkt op weinig punten af van de andere interieurs met een vrouw daarin. Gebruikelijk bij Vermeer is een sober ingerichte kamer met een hoog geplaatst venster aan de linkerzijde van het doek. Zo kan het licht altijd op de centraal geplaatste handeling vallen. Belangrijk is wel de context waarin de vrouw wordt geplaatst. Opvallend is dat ze altijd in een decor van vierkanten of rechthoeken wordt neergezet. Meestal is dat een schilderij, maar ook muziekinstrumenten (virginaal, klavecimbel), tafelbladen en stoelen zorgen voor scherppuntige vlakken. Je kunt stellen dat de vrouwelijke zachtheid en de soms verleidelijke uitstraling heftig contrasteren met de harde mannelijke vormen.

Interieurs met een enkele man komen weinig voor in het oeuvre van Vermeer, maar er zijn er een paar die net als de vrouwenfiguren ongelooflijk ontroerend zijn. Steeds wordt de man (geograaf, astronoom) omgeven door ronde objecten, of dat nu een globe is (de astronoom draait de aarde met een tedere hand rond), een kaart met de twee wereldhelften of een bolbuikige bierkroes. En wat tref je aan in die doeken waar man en vrouw samen de hoofdrol spelen? In het interieur worden dan geen grote wijzigingen aangebracht. Schilderijen en meubilair blijven hard en hoekig, maar in het glas-in-lood van het venster verschijnt plotseling een wellustig rond wapen dat voor een prachtige verspreiding van het licht zorgt. Hoe harmonieus ook opgediend, bij Vermeer krijgt de strijd tussen de seksen een pittig smaakaccentje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden