De vrouwen van Andalusië

Spanje gaat zondag 12 maart stemmen. Voor het eerst sinds het herstel van de democratie in 1976 moet een conservatieve regering het opnemen tegen een alliantie van de socialistische partij (PSOE) en het door communisten gedomineerde Izquierda Unida (Verenigd Links). Hoewel minister-president Jose Maria Aznar, de leider van de Partido Popular (PP) alle papieren in handen heeft om te winnen, wordt een linkse zege niet uitgesloten. Waar links de overwinning niet kan ontgaan, is in het zuidelijke Andalusië, het land waar wordt gezongen met handen en hakken. Daar worden zondag ook regionale verkiezingen gehouden. De socialistische partijbaron Manuel Chaves zit er vast in het zadel. De 'revolutie van rechts', geleid door een opportunistische Teofila Martinez -de burgemeester van Cadiz- heeft er geen schijn van kans. Andalusië is met 7,2 miljoen inwoners de Spaanse regio met het hoogste bevolkingsaantal en is goed voor 62 zetels in de Cortes.

Eerste acte. De socialisten. Zaterdagmiddag. In het Expo-auditorium in Sevilla waar het Nederlands Danstheater in 1992 triomfeerde, worden nu 'sevillanas' gedanst. Een kleine 10000 socialisten zijn van heinde en ver met bussen aangevoerd. Voor de vrouwen is het een dagje uit. Zij zijn gekomen om de man van hun dromen te zien. ,,Ik sta dichter bij het volk dan ooit'', roept Felipe Gonzalez. De tribunes bezwijken bijna onder het enthousiasme voor zijn eeuwig zingende charisma.

Een uurtje later bevestigt Felipe's echtgenote Carmen Romero dat haar man is neergedaald uit de ivoren toren waar hij als minister-president van Spanje had vertoefd totdat hij vier jaar geleden het hoofd moest buigen voor Aznar. Zoals het vroeger was, is het nu ook: beide echtelieden gaan hun eigen weg, Carmen als lijsttrekker in het district Cadiz voor de Cortes, Felipe als lijsttrekker in Sevilla.

Aan ons tafeltje in cafetaria San Juan de Dios nipt Carmen nog eens van haar roodbruine oloroso, de sherry die het dichtst in de buurt van de port komt. Terwijl Felipe zich elders laat zoenen, bespreken wij de toestand in de wereld in de wijk waar ze werd geboren en waar haar moeder nog steeds woont. Een moment van rust in de hectische verkiezingscampagne. Als echtgenote van een ex-premier heeft ze wellicht enig recht van spreken als ze constateert dat de huidige minister-president niet in staat is geweest het vertrouwen te genereren wat Felipe uitstraalde. ,,Spanje heeft niet meer de rol in Europa die het had en die het zou moeten hebben'', zegt ze met lichte heimwee.

En de rechtse revolutie van PP-kandidate Teofila Martinez? Carmen fulmineert. ,,Wat bij haar revolutie is, zijn bij ons stormen in een glas water. Deze vrouw heeft geen enkele legitimiteit of geloofwaardigheid om premier te zijn van Andalusië. Hoewel de conjunctuur mee zat, heeft ze als burgemeester van Cadiz nooit gedaan wat ze nu voor heel Andalusië belooft. Dat noemen wij kiezersbedrog.''

Ander thema: de vrouw in Spanje. Chaves wil, als hij zondag wint, een regering in Andalusië die voor de helft uit vrouwen bestaat. ,,En dat gaat gebeuren want als wij iets beloven houden wij woord'', zegt Carmen, even vergetend dat haar man in 1982 800000 banen beloofde die er nooit kwamen. Aznar vindt ze een absoluut vrouwonvriendelijk politicus. ,,Hij heeft nooit mechanismen ontwikkeld om de vrouw echt te integreren in het arbeidsproces. Zelfs de vrouwen die lid zijn van de PP hebben zich nooit ingespannen voor de positie van de vrouw.''

En de positie van de immigranten? Heeft Aznar zich daarvoor dan wel ingespannen? Carmen lacht schamper. Maar haar kritiek richt zich vooral op de Europese instituten. De recente opstand van illegale immigranten in het Andalusische tuinbouwgebied van El Ejido -en het racistische geweld dat daarmee werd opgeroepen- was volgens haar meer dan een incident. ,,Het kan morgen weer gebeuren. Een bevolkingsgroep die bijdraagt aan het genereren van rijkdom moet worden geïntegreerd in de samenleving. Dat is niet gebeurd. Het is een thema dat niet alleen de centrale regering maar Europa aangaat. Vanuit Brussel moet worden gewerkt aan samenwerkingsakkoorden met de Noord-Afrikaanse landen. Als daar geen ontwikkeling is, zal er altijd sprake zijn van een vlucht naar het noorden.''

Kernvraag tenslotte: waar gaat het zondag in wezen om? ,,Het maatschappijmodel'', zegt ze. ,,De houding van de PP ten aanzien van fenomenen als de machtsconcentratie van bedrijven heeft ons geleerd dat Spanje op weg is naar de oligarchisering van de samenleving. De concentratie van macht is zo groot dat het een bedreiging vormt voor de Spaanse democratie. Het is een gevaar voor onze vrijheid.''

Tweede acte: de Partido Popular. Als een blonde wervelwind legt lijsttrekker Teofila Martinez deze dagen 25000 kilometer af in Andalusië. We ontmoeten elkaar in Carmona, een door toeristen geliefkoosd dorp, veertig kilometer noordelijk van Sevilla. Het is zondagmorgen.

De rooien komen er aan. Waarom anders wordt de klok van de kerk van de Heilige Petrus zo heftig geluid? Aznar had toch al gewaarschuwd? Het verkiezingspact tussen socialisten en communisten leidt alleen maar tot een linkse zondvloed van corruptie, hogere belastingen en meer werkloosheid.

Maar de rooien zijn al in Carmona. Zwijgend staan ze met hun bejaarde, verweerde koppen tegenover de kerk, tandenstoker in de mondhoek, handen in de broekzakken en de blik op oneindig. Tientallen jaren noeste arbeid op de akkers van de caciques heeft hen bevestigd in hun ideologie: links is solidariteit, rechts is uitbuiting.

In bar Resbalon, pal naast de kerk in Carmona, zijn de kaarten al geschud. Vrouwen en kinderen bij de mis, de kerels aan de tap waar de glazen rum en likeur doorlopend worden bijgevuld. Klagende flamencomuziek uit de radio en geschreeuw aan de tafel waar 'chinchao' wordt gespeeld het plaatselijke variant op het Spaanse mus.

De plaatselijke notabelen, gekleed op hun paasbest, hebben andere prioriteiten. Kwakend verzamelen zij zich in het door vaal olijfgroen en carnavalsslingers gedomineerde dorpstheater Cerezo. Daar zal de toogdag van de Partido Popular plaatsvinden. Een half uur te laat stopt voor het gebouw een groen busje met het opschrift www.teofila.com. Jaja, ze gaat mee met haar tijd, ook al is er geen landarbeider in Carmona die weet welke weg naar internet leidt. Onrust maakt zich meester van de zaal. Begeleid door de opzwepende hymne van de partij stort de kandidate zich in een bad van zoenen en applaus.

Twee uur later, als in de dagelijkse verkiezingsorgie alle beschuldigingen en beledigingen aan het adres van de 'corrupte socialisten' zijn geuit, trekt het publiek opgetogen naar huis. Maar heeft niemand dan gemerkt dat deze kandidate een begincursus politiek moet volgen? Een project heeft ze amper of het zouden forse beloftes over vijftien nieuwe stuwmeren en lagere belastingen moeten zijn. Haar verkiezingsslogans moet ze van papier oplezen.

Teofila een geboren verliezer zoals zij in het linkse kamp wordt afgeschilderd? Ze schudt heftig het hoofd als ze zich heeft ontworsteld aan haar plichten in Carmona. ,,De meerderheid van de bevolking van Andalusië ziet dat er met deze socialistische regering geen oplossingen komen voor onze problemen.'' De rest van haar verhaal is een replica van de kritiek die de socialisten op Aznar hebben: Chaves staat aan het hoofd van een corrupte bende, heeft de basis gelegd voor een economische oligarchie van macht, beheerst de media en heeft de financiële middelen ongelijk verdeeld. ,,En dan zijn er mensen die denken dat de revolutie verbonden is met links, dat een democratische partij als de mijne niet in staat zou zijn om de noodzakelijke sociale hervormingen door te voeren die onder de socialisten zijn uitgebleven'', aldus Teofila.

Dit wordt de eeuw van de vrouw, is er al geroepen in het land waar de macho-cultuur jaarlijks tientallen slachtoffers eist onder de huisvrouwen. Teofila springt op. Alsof het haar raakt in haar hart. ,,In deze regio zijn de laatste 25 jaar teveel mannen geweest die de situatie van de vrouw hebben aangeklaagd en vervolgens geen hand hebben uitgestoken. Alleen de Partido Popular heeft ervoor gezorgd dat de vrouw de laatste vier jaar is geaccepteerd. Wij voeren nou eenmaal een politiek die dichter bij de samenleving staat.''

Ook voor de immigranten? De gebeurtenissen in tuinbouwstad El Ejido waar ineens in racisme gedoopte knuppels tegen illegale immigranten werden ingezet, blijft de gemoederen immers bezig houden. De vraag is alleen: wie heeft er gefaald? In de theaterzaal gaf Teofila de socialisten ervan langs. Maar zonder publiek deelt ze de mening van Carmen Romero: ,,Europa heeft gefaald. Hoe vaak is er niet vanuit Spanje gewaarschuwd voor het gevaar aan de zuidgrens van Spanje en daarmee van Europa? Hoe vaak is niet gezegd dat de immigratie onbeheersbare vormen aanneemt? Immigranten uit Noord-Afrika komen nou eenmaal eerst in Spanje aan. En we zijn het een beetje zat om als matras voor deze immigratie te fungeren.''

Derde acte: Izquierda Unida (IU), de door communisten gedomineerde linkse alliantie. Rosa Aguilar, jarenlang woordvoerder van de partij in het nationale parlement, is nu burgemeester van Cordoba, de stad waar joden, mohammedanen en christenen ooit in vrede leefden. Plaats van handeling: een verkiezingsbijeenkomst voor dertig buren in een zaaltje van instituut Alhaken II. Het is dinsdagavond.

Met een Cubaans staccato houdt Rosa een wervelend betoog zonder een keer naar adem te happen. Aznar wordt aan het kruis genageld en Teofila daaronder, ,,want zij heeft met haar revolutie ons jargon gestolen''. Als de buren naar huis zijn gegaan, legt Rosa de nieuwe relatie uit van Aznar met de Spaanse communisten. ,,Vroeger sprak hij altijd over ons als de ware socialisten. Nu we met de socialistische partij in zee zijn gegaan vormen we een ineens bedreiging voor de samenleving. Maar goed, we zijn het gewend. Zij die beledigen hebben geen argumenten meer.''

Dat Aznar's Teofila de revolutie predikt, beschouwt Rosa als een gotspe. ,,Met haar komt er nooit een revolutie, hooguit een regressie. Zij vertegenwoordigt het meest gedegenereerde rechts van heel Spanje. Bovendien, alles wat zij zegt en belooft, heeft niet eens de goedkeuring van de partij in Madrid. Zij produceert uitsluitend nonsens terwijl het hoofdbestuur van haar eigen partij de andere kant opkijkt. Het is je reinste demagogie.''

De Partido Popular houdt vol dat ze de vrouw heeft ontdekt. Of is Spanje na vier jaar Aznar nog steeds een land vol macho? Er krult een glimlach om Rosa's mond. ,,De regering-Aznar heeft voor nul komma nul bijgedragen aan het opheffen van de ongelijkheid. Er is hooguit een aanzet tot beleid waaruit je zou kunnen afleiden dat Spanje op weg is naar gelijkheid tussen man en vrouw. Maar zodra het om de toepassing gaat, stuit je op een muur van machismo en discriminatie. Zelfs op het institutionele vlak is het allemaal mondjesmaat. Goed er zijn een paar vrouwen minister maar als je naar het bedrijfsleven kijkt, zie je allemaal mannen. En als er al een vrouw in dat circuit zit, zal haar worden gevraagd wat ze er te zoeken heeft.''

IU wil een 35-urige werkweek opgelegd per wet, de PSOE wil onderhandelingen per sector. Dus toch geen consensus over dit heikele programmapunt? Rosa: ,,Tijd en arbeidsmarkt zullen ons gelijk geven. Je zult zien dat steeds meer mensen zullen vragen om een wet waarin de 35-urige werkweek is geregeld. Maar het een hoeft het ander niet uit te sluiten. Enerzijds kan er worden onderhandeld per sector, anderzijds kan er worden onderhandeld over een wettelijke regeling. Tenslotte kunnen we ons al baseren op de resultaten in Frankrijk: die zijn goed voor de bedrijven en die zijn goed voor de arbeiders.''

Opnieuw de hamvraag: wat staat er 12 maart op het spel? Rosa: ,,De mogelijkheid van een werkelijke ommekeer zoals Spanje die nog niet eerder heeft beleefd. De idee dat er straks een linkse coalitieregering aantreedt, betekent dat er een geheel nieuwe etappe in de Spaanse democratie begint. Dit is een unieke kans en die moet benut worden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden