De vrijheid van de historische vorm

Componist Hans Koolmees schreef PAN: een concerto grosso à la Vivaldi. ¿Als je het negatief bekijkt, zou je kunnen zeggen dat ik geen eigen stijl heb.¿

Het gebeurt niet elke dag dat een hedendaagse componist teruggrijpt op een historische vorm. De meeste orkestwerken heten allang geen 'symfonie' meer en het woord opera wordt ook liever vermeden. Zo niet Hans Koolmees, die zich met zijn nieuwe concerto grosso getiteld 'PAN' in het illustere rijtje Stravinsky, Cowell, Martinu en Glass schaart.

Na zijn succesvolle opera 'De Waterman' vertrok Koolmees in 2009 voor een jaar naar Parijs, waar hij in het Van Doesburghuis woonde. Toen hij terugkwam, schreef hij 'PAN' voor Calefax en Orchestre d'Auvergne - het werk gaat vanavond onder Arie van Beek in Nederlandse première in De Doelen in Rotterdam.

'PAN' is het eerste grote werk dat Koolmees na zijn opera maakte, zowel wat betreft bezetting - de vijf rietblazers van Calefax plus strijkorkest - als de tijdsduur van een kleine twintig minuten. Zijn verblijf in Parijs heeft veel veranderd aan zijn componeren, zegt Koolmees.

¿Ik denk dat ik harmonisch grilligere dingen doe dan voorheen. En ik laat meer ruimte aan mijn intuïtie. Dat ik een jaar los heb gestaan van de muziekpraktijk, dat is van grote invloed geweest. En het werken in dat spartaanse betonnen huis is ook een ervaring apart. Je wordt er nogal op jezelf terug geworpen - heel anders dan wanneer ik hier thuis werk.¿

Neil Wallace, de programmeur van De Doelen in Rotterdam, vroeg Koolmees in eerste instantie om een nieuw werk voor rietkwintet Calefax en orgel. Maar dat vond Koolmees een beetje dubbelop: ¿Een groep blazers en nog een groep blazers. Ik had toen het idee om Calefax met een groep strijkers te combineren. Zo kwam Orchestre d'Auvergne in beeld. Het zijn allebei ensembles met eenzelfde soort sonoriteit en vitaliteit.¿

Het concerto grosso is een vorm die in de barok is uitgevonden. Bij het schrijven van 'PAN' zegt Koolmees zich daadwerkelijk te hebben laten inspireren door voorbeelden van Corelli, Bach en Händel. ¿Ik heb daar elementen van overgenomen, waar ik vervolgens natuurlijk wel mee aan de haal ben gegaan. Als je naar de delen langzaam-snel-langzaam-snel van 'PAN' kijkt, zie je de klassieke sonata da chiesa-vorm. Maar ik heb die vorm niet als cliché of mal gebruikt. Die is ontstaan vanuit het materiaal.¿

¿Wat ik prettig vind aan het concerto grosso is dat je een groep solisten hebt (concertino), tegenover de overige instrumenten van het orkest (ripieno) - dus niet maar één solist die zijn kunsten mag vertonen. Bovendien is de dialoog tussen groepen instrumenten een rode draad in veel van mijn stukken.¿

Het lag voor de hand om Calefax de rol van concertino te geven en Orchestre d'Auvergne de rol van ripieno. Maar Koolmees speelt ook met die rollen, zegt hij. Zo bedacht hij een extra concertino, samengesteld uit solisten binnen het strijkorkest. ¿De blazers zijn als het ware een sleutel waarmee je de klank van het strijkorkest openmaakt. Je kunt er vervolgens solisten uit naar voren laten treden, maar ook een groep solisten. Dat wordt dan bijna automatisch een strijkkwartet. Ik vond het spannend om uit het orkest nog een 'schaduw-concertino' te formeren. Zo heb je ineens drie groepen.¿

En die drie wisselen in 'PAN' voortdurend stuivertje, zegt Koolmees: ¿In mijn opera waren er ook een paar solisten die vasthielden aan hun eigen rol. Maar in het vocaal ensemble speelden de zangers verschillende personages. Dat spel met maskers zit hier ook weer in. En het schakelen tussen stijlen en genres vind je sowieso terug in mijn composities. Als je het negatief bekijkt, zou je kunnen zeggen dat ik geen eigen stijl heb. Maar ik denk zelf dat mijn stijl hem er nu juist in zit dat ik daar mee speel.¿

Dat klinkt naar Stravinsky, de componist die als een kameleon in allerlei genres thuis was. ¿Ja, ik heb het niet van een vreemde, hahaha! Ik heb nu zelf ondervonden wat voor Stravinsky de reden moet zijn geweest om modellen uit het verleden te gebruiken. Die geven je gek genoeg meer ruimte om je inventies uit te werken.¿

Die vrijheid van die historische vorm beviel Koolmees. Volgens de componist waren de concerti grossi veel vrijer en minder gestandaardiseerd dan de latere sonate- en symfonievorm. ¿Een concerto grosso van Corelli kan alle kanten op vliegen. Er zitten bijvoorbeeld vaak liedvormen, fuga's en dansen in.¿

Het laatste deel van Koolmees' concerto grosso heeft minder te maken met Corelli en Bach, maar des te meer met Stravinsky, Duke Ellington en Conlon Nancarrow, zegt hij. ¿Stravinsky en Nancarrow haalden hun inspiratie uit de amusements- en jazzmuziek. En omgekeerd lijkt een bigband van Ellington meer op Corelli dan op Mozart of Brahms. Terwijl er toch een paar eeuwen tussen zitten. In dat laatste deel wordt het af en toe een echte heksenketel of pandemonium. Dus 'PAN' leek me een mooie titel voor het stuk.¿

Concerti grossi

Het concerto grosso ontwikkelde zich in de late 17de eeuw in Italië. Anders dan bij een soloconcert(o) is het materiaal verdeeld tussen een kleine groep solisten ('concertino' genaamd) en het orkest ('ripieno'). De eerste componist die deze vorm aanduidde met de naam 'concerto grosso' (groot concerto) was Alessandro Stradella (1644-82). Arcangelo Corelli (1653-1713) gaf de vorm min of meer zijn klassieke uiterlijk. Vele navolgers, onder wie Antonio Vivaldi, componeerden naar zijn model. Er zijn twee vormen concerti grossi: het concerto da chiesa met zijn afwisselend langzame en snelle delen voor gebruik in de kerk; en het concerto da camera, de wereldlijke variant die de vorm van een dansante suite had. Beroemde voorbeelden van concerti grossi zijn die van Händel en de Brandenburgse concerten van Bach. In de twintigste eeuw werd de vorm onder meer gebezigd door Igor Stravinsky, Ralph Vaughan Williams en Philip Glass.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden