De vrijheid om niet permanent te blijven

De EU praat vandaag en morgen met Afrikaanse landen over de aanpak van migratiestromen. Maar hoe groot is het probleem eigenlijk?

De stroom aan Afrikanen richting Europa indammen, dat is het doel van de EU-Afrikatop in de Maltese hoofdstad Valletta vandaag en morgen. Maar over hoeveel Afrikaanse vluchtelingen en migranten praten we eigenlijk? Die vraag laat zich nauwelijks beantwoorden. De jongste gegevens - tot eind oktober - van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) laten zien er dit jaar bijna 38.000 Eritreëers over zee Italië zijn binnengekomen. Vlak daarachter bijna 20.000 Nigerianen, ook over zee. Zo staan er ook Somaliërs en Soedanezen in de Italiaanse top vijf. Maar hoeveel Afrikanen voeren naar Griekenland, dat vooral niet-Afrikanen - Syriërs, Afghanen, Irakezen - mag verwelkomen? Of naar de andere twee voornaamste opvanglanden Spanje en Malta? Waar zijn de specifieke cijfers?

"Die hebben we niet", zegt IOM-woordvoerder Itayi Viriri vanuit het hoofdkantoor in Genève. "Onze cijfers zijn schattingen omdat we niet beschikken over gegevens van de herkomstlanden en de doorvoerlanden, zoals Libië. We weten wel dat in totaal bijna 800.000 mensen dit jaar tot nu toe over zee naar Europa zijn gekomen. Daarvan zijn er ook nog bijna 3500 vermist of dood. Maar we weten het exacte aantal Afrikanen van die 800.000 niet, er zitten alleen al honderdduizenden Syriërs bij. Dus het blijft bij zo secuur mogelijke schattingen."

Open grenzen

Lastig om een EU-top te organiseren over een probleem dat deels onduidelijk of onbekend is. De motieven voor vertrek zullen bij de meeste Afrikanen, behalve Eritreërs, die leven in een vrijwel hermetisch afgesloten dictatuur, economisch van aard zijn. "Maar dat is ook het geval binnen Afrika", verduidelijkt Viriri, die zelf tot zijn achttiende in Zimbabwe woonde. "De stroom naar Europa is maar een straaltje vergeleken bij de miljoenen die zich bijvoorbeeld verplaatsen van Oost-Afrika naar Zuid- of binnen zuidelijk Afrika. In West-Afrika is de beweging het hoogst omdat daar het economisch blok Ecowas open grenzen heeft gesteld. En wat zien we daardoor? De migratie in West-Afrika is eerder circulair dan permanent. Terwijl de migratie in zuidelijk Afrika, waar sommige landen ook nog eens hele hoge visakosten hebben, permanenter en talrijker van aard is. Veel Zimbabwanen werken graag een paar maanden per jaar in Zuid-Afrika, maar hun verdiende geld geven ze liever uit met hun dierbaren. Dat is waardevol voor de Europese blik op Afrikaanse migratie: open grenzen geven mensen juist de vrijheid om niet permanent te hoeven blijven."

Wat vindt Viriri van de voorgestelde deals tussen de EU en Afrikaanse landen? Er wordt gesproken van een Afrika-fonds van 1,8 miljard euro om Afrikaanse landen te helpen bij de aanpak van de oorzaken van migratie. Ook ligt de focus op meer samenwerking tussen de EU en Afrikaanse landen voor een makkelijke terugkeer van uitgeprocedeerden. Dat voorstel wordt zwaar bekritiseerd door bijvoorbeeld Amnesty International omdat er te weinig aan bescherming van terugkeerders zou worden gedacht. Ook komt het bestrijden van mensensmokkelaars weer aan bod.

Viriri: "Het is duidelijk dat al die rusteloze jonge mensen kansen in hun eigen land of regio moeten hebben. Ik hoop dat het Afrika-fonds daarvoor is, maar hoe? Geen idee. Terugkeer is voor sommigen een optie, mits dat goed wordt begeleid en enkel vrijwillig. Wij hebben zo'n programma waar ook Nederland aan meewerkt. Vorig jaar hebben zo'n 40.000 Afrikanen daaraan meegewerkt. Maar Afrikaanse regeringen moeten zich ook laten horen over het tragische aantal doden op zee en over het aantal doden in de woestijn richting de doorvoerlanden. Zij kunnen het bijvoorbeeld hebben over open grenzen in meer Afrikaanse regio's zodat jongeren niet naar Europa hoeven, maar hun leven dichter bij huis kunnen verbeteren."

Afrikaanse migranten in beeld

Fotograaf Piet den Blanken reisde dit najaar naar Libië. Hij bezocht de steden Tripoli, Misrata en Zuwara om de stroom migranten uit Afrikaanse landen te fotograferen voordat ze Europa bereiken. Ze staan op kruispunten te wachten, in de hoop dat ze worden opgepikt om te werken. Zo sparen ze voor de overtocht naar Italië. Dat lukt lang niet altijd: Den Blanken bezocht twee detentiecentra waar migranten worden vastgezet voordat ze de oversteek konden maken. Hij ging ook op pad met medewerkers van de internationale hulporganisatie De Rode Halve Maan, die de lijken bergen van vluchtelingen die de overtocht niet overleven en aanspoelen op het strand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden