De vrijheid is een mijnenveld geworden

Het is al zo ver gekomen dat een streng gelovige een ketter wordt genoemd, sneert de Britse vrijdenker Mick Hume. De Verlichting op zijn kop!

SEBASTIEN VALKENBERG

Nee, hij is geen verre nazaat van David Hume, voor zover hij weet. Maar, benadrukt de Britse publicist en journalist Mick Hume, in intellectueel opzicht voelt hij zich zeer verwant met de Schotse Verlichtingsfilosoof uit de achttiende eeuw. De oude Hume (1711) is typisch zo'n vrijdenker waarvoor de jonge Hume (1959) een lans breekt in diens recente boek 'Trigger Warning'.

Op het eerste gezicht lijkt het een gedateerde kwestie. De ketters van gisteren namen het immers op tegen de kerk, en die heeft de afgelopen eeuwen veel van haar macht verloren. Maar ook in hedendaagse samenlevingen zijn er zat meningen die aanstootgevend zijn, aldus Hume. En het is verontrustend dat het er steeds meer worden, vertelt hij in een vraaggesprek over de in zijn ogen oprukkende politieke correctheid.

De term ketter lijkt in de loop van de tijd te zijn veranderd. Wat houdt het tegenwoordig in een ketter te zijn?

"Voor de betekenis moeten we terug naar de Griekse oorsprong. Als iemand een ketter is, kiest hij ervoor om het oneens te zijn met de heersende opvattingen, zoals Socrates dat deed in de Oudheid. Lang hield dat onenigheid in met de religieuze orthodoxie, maar nu betreft het politiek correcte dogma's. Is het niet ironisch dat in de eenentwintigste eeuw iemand zowel een orthodoxe christen als een ketter kan zijn? Stel dat hij vanuit zijn geloof kritiek heeft op transgenders of het homohuwelijk. Dat is niet conform de progressieve visie die dominant is in het publieke debat. Ketterij heeft altijd bestaan. Alleen heeft de samenleving die steeds anders ingevuld."

Noem eens een typisch hedendaagse ketter. Wie is de Socrates van nu?

"Moeilijk om zo iemand te noemen. Dat heeft te maken met de mensen voor wie ik het opneem. Mijn boek is een pleidooi voor de vrije meninguiting. Het recht hierop verdedigen betekent mensen verdedigen wier mening ik niet per se onderschrijf.

"Laat ik een voorbeeld geven. Er is een presbyteriaanse dominee in Belfast die moet vrezen voor zes maanden gevangenisstraf. Wat had hij misdaan? In een dienst had hij de islam als satanisch omschreven, en die uitspraak belandde op internet. De dominee wordt nu vervolgd, omdat wat hij zei 'uiterst aanstootgevend' (grossly offensive) zou zijn, en dat is tegenwoordig strafbaar."

Waarom zijn ketters zo belangrijk dat u een pleidooi voor hen houdt?

"Zij herinneren ons aan het belang van de vrije meningsuiting. Dit is de meest fundamentele waarde in een ontwikkelde samenleving. Democratie, wetenschap, kunst, ze kunnen alleen gedijen dankzij het recht om te zeggen wat je wilt. Dit recht is echter alleen betekenisvol als het ook het recht inhoudt om aanstootgevend te zijn. Als je dit ontkent, zeg je eigenlijk: er is vrije meningsuiting totdat iemand het oneens is met die mening.

"In mijn boek pleit ik voor de norm die Spinoza al in de zeventiende eeuw ontwikkelde. Hij vond dat iedereen moet kunnen denken wat hij wil en zeggen wat hij denkt. 350 jaar na dato voldoen we nog steeds niet aan dit criterium."

In Groot-Brittannië werd onlangs biochemicus en Nobelprijswinnaar Tim Hunt ontslagen nadat hij een grap over vrouwen maakte en waarover op Twitter een storm van kritiek op stak. Wat dat betreft past 'Trigger Warning' bij het land waar het verschenen is. Maar Nederland kent vergelijkbare incidenten, zoals de discussie over welke kleur Zwarte Piet zou moeten hebben.

Hume: "Dit soort kwesties legt een aantal dieperliggende zaken bloot. Ze staan symbool voor het antiracisme dat zich druk maakt om kleine kwesties. Toen ik jong was ging het om grote onderwerpen, zoals macht en vrijheid. Tegenwoordig draait het om woorden en beelden die aanstootgevend zouden zijn. Ervaart iemand iets als aanstootgevend, dan is de reactie niet om dit te bekritiseren, maar om te eisen dat het wordt verbannen. Het is kwetsend en mag derhalve niet bestaan. Dit is de werkwijze van de omgekeerde Voltaires."

Omgekeerde Voltaires, wie zijn dat?

"Hedendaagse activisten zetten de achttiende eeuwse Verlichtingsfilosoof Voltaire op zijn kop. Aan hem wordt de uitspraak toegeschreven: 'Ik verafschuw alles wat u zegt, maar ik zou mijn leven ervoor geven dat u het kan blijven schrijven'. Het hedendaagse credo bepleit het tegenovergestelde. Dat luidt: 'Ik verafschuw alles wat u zegt en doe mijn uiterste best om ervoor te zorgen dat u het niet meer zult zeggen'.

"Natuurlijk mag iedereen zich beledigd voelen. Maar dit gevoel kan geen reden zijn om andermans vrij meningsuiting in te perken."

U zet vraagtekens bij het antiracisme, maar als je op de kranten afgaat, is dit hard nodig. Er zou sprake zijn van onbewust en structureel racisme. Racisme lijkt alomtegenwoordiger dan ooit.

"Soms is het haast alsof er een soort wapenwedloop gaande is: wie voelt zich het meest gediscrimineerd? Ik ben een old man of the left en dacht altijd dat bevrijding gepaard ging met vrije meningsuiting. De strijd voor rassengelijkheid, het verzet tegen slavernij en het pleiten voor homorechten; de beoogde emancipatie kwam alleen tot stand door je eisen uiteen te zetten. Je had met andere woorden een stem nodig.

"Tegenwoordig is de situatie omgekeerd. Gelijkheidsactivisten pleiten voor mínder vrije meningsuiting. De redenering is dat minderheden bescherming verdienen tegen uitspraken van anderen. Dit is een gevaarlijke ontwikkeling. Vrije meningsuiting is geen nulsom-spel. Je kunt niet een beetje vrijheid wegnemen bij de een om die van de ander te vergroten."

Een ander voorbeeld dat in Nederland regelmatig onderwerp van discussie is: de manier waarop vrouwen verschijnen in de media. Als meisjes met roze speelgoed spelen, is dat rolbevestigend, klinkt de kritiek. Of er zijn te weinig vrouwen in talkshows.

"Deze kwesties zijn illustratief voor het huidige feminisme. Oorspronkelijk een bevrijdingsbeweging, denk maar aan de suffragettes in Engeland, is het verworden tot één van de meest onliberale vormen van politiek. Uit naam van het feminisme kun je nu een mate van censuur eisen waarmee rechtse politici een aantal jaar terug nauwelijks waren weggekomen.

"Het toverwoord is diversiteit. Uit naam van dit ideaal kunnen beleidsmakers allerlei ingrijpende maatregelen verkopen. Op die manier worden ook vrouwenquota gerechtvaardigd. Ik geloof niet in positieve discriminatie.

"Begrijp me niet verkeerd. Ik heb twee dochters en breng ze bij hoe belangrijk emancipatie is. Alleen bewerkstellig je die niet via de politiek-correcte reclamefolders en vrouwenquota van de omgekeerde Voltaires."

Mike Hume's boek, Trigger Warning - Is the fear of being offensive killing free speech? verscheen bij Harpercollins Publishers

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden