Boekrecensie

De vrije wil nog maar eens doodverklaard

null Beeld rv
Beeld rv

Sam Harris: De vrije wil
Damon, Samsara 118 blz € 14,95.
★★

Sebastien Valkenberg

De auteur

Het grote publiek kent Sam Harris als een van 'de vier ruiters van het atheïsme'. Die status is aan herziening toe: inmiddels omvat zijn oeuvre titels over uiteenlopende onderwerpen. We kunnen van hem leren waarom liegen altijd verkeerd is en recent schreef hij een gids voor spiritualiteit in de 21ste eeuw. Deze allernieuwste 'Harris' over de vrije wil stamt uit 2016.

Zijn ambitie

Laten zien dat de vrije wil een illusie is én de gevolgen hiervan zichtbaar maken. Die zijn immens. Wat blijft er over van de ethiek? Hoe moet het verder met de rechtspraak? Beide disciplines berusten op de aanname dat we verantwoordelijk zijn voor ons gedrag. We hadden ook anders kunnen handelen, maar lieten dat na. Harris beschikt over de juiste kwalificaties om deze aardverschuiving inzichtelijk te maken. Hij heeft filosofie gestudeerd én is gepromoveerd in de neurowetenschappen.

Het resultaat

Een typisch geval van too little too late. Al zo'n tien jaar verschijnen er populairwetenschappelijke boeken die de vrije wil doodverklaren, zoals 'De vrije wil bestaat niet' van Viktor Lamme (2011) en de megaseller 'Wij zijn ons brein' (2010) van Dick Swaab. Wat is de toegevoegde waarde van nóg een boek over het onderwerp? Misschien heeft Harris een nieuwe invalshoek; wellicht schrijft hij een doorwrochte studie die alle argumenten van de voorbije jaren op een rijtje zet en weegt. Hij doet geen van beiden. 'De vrije wil' is te dun ('too little') om dat kloeke standaardwerk te zijn. En origineel is zijn visie ook niet echt. Een paar jaar terug schreef Jan Verplaetse (ook filosoof en neurowetenschapper) 'Zonder vrije wil'. Uitgangspunt: verantwoordelijkheid en schuld zijn onmogelijk. Met zijn ruim tweehonderd dikbedrukte pagina's is het doorwrochter dan het boekje van Harris van nog geen honderd bladzijden. Daarbij wil Harris' betoog niet echt overtuigen.

Zo ontkomt Harris niet aan de zogeheten Lamme-paradox, bedacht door de filosoof Herman Philipse. In zijn hoorcollege 'Neurofilosofie van de geest' (2012) gaat die in op Victor Lamme's stelling dat onbewuste hersenprocessen ons gedrag sturen. Misschien denken we goede redenen te hebben voor A ten faveure van B, maar we laten ons foppen: dat zijn rationalisaties achteraf. Of zoals Lamme zegt: bedenksels van 'de kwebbeldoos' in de linkerhersenhelft. Maar, repliceert Philipse, waarom zouden we hem geloven? Hoe weet Lamme dat zijn sceptische tegenwerping geen 'gekwebbel' is? Een soortgelijk verwijt treft Harris. Hoe dwingend is een argumentatie nog als het maar een oprisping betreft van een 'biochemische marionet'?

Reden om het boek niet te lezen

Op meerdere plaatsen lijken redeneringen nog niet helemaal uitgewerkt. Kun je een misdadiger nog verantwoordelijk houden voor zijn daden? Harris meent van niet. Toch blijven 'strenge straffen' volgens hem noodzakelijk. Wat wringt is het woordje 'straf'. Het kan nog steeds raadzaam zijn om schurken op te sluiten, aldus Harris. Maar níet uit een behoefte aan vergelding, dat is dan geen legitiem motief meer. In plaats van vast te houden aan het woord straf, had Harris beter kunnen betogen dat je schurken ook kunt opsluiten om nieuwe misdaden te voorkomen: dan is er sprake van preventie in plaats van straf.

Reden om het wel te lezen

Misschien werkt Harris het thema niet grondig genoeg uit, maar de urgentie van de vraag weet Harris vanaf pagina één duidelijk te maken. Geen vrije wil? 'Het is niet toevallig dat de meeste mensen dit afschrikwekkende gedachten vinden. De inzet is hoog.' Dat werkt hij uit volgens het principe show, don't tell. Harris begint met een lange gruwelscène waarin moordenaars Steven Hayes en Joshua Komisarjevsky aan het werk zijn. Een effectievere ouverture is nauwelijks denkbaar, want het lijkt onverteerbaar als zij niet verantwoordelijk mogen worden! Daarmee heeft Harris ons meteen bij de kladden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden