De vreemde vrijheid van cabaretier Herman Finkers

Hoe is de vreemde vrijheid van het 'scheppen' mogelijk in een tijdperk waarin ideologieën mensen in hun greep houden? Het is een vraag die de Franse denker Albert Camus in 1954 bezighield, en een goede zestig jaar later een andere klank krijgt. Dat betoogt filosoof en theoloog Laurens ten Kate in Doopsgezind NL. Ten Kate stelt dat de mens vrijer is dan ooit: 'De enige ideologie die ons resteert is die van de wereld als neoliberale markt. Toch is de vraag naar een andere vrijheid, die Camus als scheppen aanduidt, actueler dan ooit. Vrijheid is een confrontatie met het vreemde in de wereld, in onszelf.'

Ten Kate verwijst naar een lied uit een programma van de Twentse cabaretier Herman Finkers. Het lied, 'Daarboven in de hemel', verheldert volgens de schrijver eerder genoemde vreemde vrijheid op speelse wijze. 'De hemel hebben we verzonnen.. Maar als zodanig bestaat hij', citeert de schrijver Finkers' songtekst.

Ten Kate vervolgt: 'Wie de hemel bezingt, laat hem in dat zingen opengaan. In deze vreemde vrijheid worden feit en fictie op elkaar betrokken, hun onderlinge tegenstelling wordt op het spel gezet.' Ons denken over religie moet dus radicaal worden herzien. 'Want religie is misschien iets heel anders dan de zekerheid dat er een God en een hemel bestaan. Natuurlijk 'bestaan ze', maar dan in ons handelen en spreken, in ons zingen, hier en nu.'

Dat het godsbesef van Finkers een terugkerend thema is in zijn repertoire valt niet alleen eerder genoemde Laurens ten Kate op. Predikante Hetty Boersema van de Protestantse Gemeente in Hoogeveen schrijft in In de Waagschaal, tijdschrift voor theologie, cultuur en politiek, geraakt te zijn door de Twentenaar Finkers, die zijn godsbeeld deelt met het grote publiek. Datzelfde geldt volgens Boersema voor het werk van de vorig jaar overleden Joost Zwagerman. De predikante ziet een link tussen de cabaretier en schrijver door 'hun gevoeligheid voor het ongerijmde, het absurde in het gewone bestaan en het feit dat zij hierdoor God op het spoor komen'.

'Het grote verschil is dat bij Finkers het ongerijmde de kleur heeft van verwondering en genade en bij Zwagerman de kleur van wanhoop en vertwijfeling. Maar bij beiden gaat het ook om henzelf, hun eigen bestaan: ik heb het leven en ook mijzelf niet in de hand." Deze existentiële ervaring dringt zich volgens Boersema zodanig aan hen op dat God wel ter sprake moét komen.

Ook daarin verschilt de cabaretier van Zwagerman. Finkers heeft een andere manier om het spreken in zekerheden te vermijden. 'Hij spreekt liever over allegorie of mysterie. Hij is wars van is-uitspraken over God of het meegeven van een boodschap.'

Iemand anders die zijn godsbesef deelt met het publiek is emeritus studentenpredikant Bert Koetsier. In Gaandeweg, magazine voor de Protestantse Gemeente Zwolle, vraagt Koetsier zich in de rol van columnist af wat 'de Geest' nu eigenlijk is. Want we typen, toetsen en klikken volgens de predikant tegenwoordig wat af. We brengen het leven terug tot 'nulletjes en eentjes'. Maar laat de digitale wereld nog wel ruimte over voor de Geest?

'Je kunt de Geest niet beetpakken', schrijft Koetsier. 'Wel kun je hem ruimte geven. Je kunt hem niet zien, maar wel zien wat hij doet. Wat voor een kracht het is, lijkt nog het meest op de zeggingskracht van woorden. De Geest houdt je bij de woorden en de verhalen van God en Jezus.'

Men moet de Geest volgens Koetsier niet zoeken in de letter, maar tussen de regels. Wat daar staat? Niets. Niets meer dan open ruimte. 'Open ruimte om af te wegen en te overwegen, binnen te laten komen en in te voelen.'

In die ruimte - waarin men stopt met klikken, typen en invullen - krijgt de Geest volgens de Zwolse studentenpredikant toch een plaats tussen alle clicks, bits en bytes van dit digitale tijdperk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden