De vredesbeweging demonstreert niet

Ze stonden ooit zij aan zij in de vredesbeweging, de generatiegenoten Hans Feddema, Bram van der Lek en Sinie Strikwerda. Nu zijn ze verdeeld over de Navo-actie Allied Force. Terwijl Feddema en Van der Lek stellen dat de luchtaanvallen de etnische zuivering hebben veroorzaakt, ziet Strikwerda de bombardementen als een gerechtvaardigde strijd tegen een fascistische dictator.

Marcel ten Hooven

In de vierde week van de Navo-bombardementen op Joegoslavië stierf de vader van Hans Feddema, op 95-jarige leeftijd. 's Ochtends om vijf uur stond Feddema op, zette zich aan zijn schrijftafel en schreef een overlijdensadvertentie:

'Heit, m'n strijdbare vader is dood en we werpen bommen.

Erg jammer.

Sjaloom heit.'

Feddema: ,,Ik kon niet slapen, er was zo veel negatieve energie in de lucht. Mijn vader was dood en wij bombardeerden.'' Dag en nacht houden de bombardementen hem bezig. Daags na zijn vaders overlijden leidde hij op de partijraad van GroenLinks het verzet tegen de steun van de Tweede-Kamerfractie aan de Navo-acties in Joegoslavië.

,,De Navo begrijpt niets van de Balkan'', zegt hij naderhand. Volgens Feddema heeft de Navo de omstandigheden geschapen die de Serviërs aanzetten tot de deportaties van de Kosovo-Albanezen: ,,Ik ben antropoloog. Ik ken de Balkan goed. De beschaving is daar erg dun. De Balkan heeft een lange geschiedenis van etnische zuiveringen. Zelfs de Grieken hebben zich eraan bezondigd. De dreiging van etnische zuiveringen ligt altijd op de loer. Milosevic heeft naar dat middel gegrepen in een reactie op de bombardementen van de Navo. Dat had de Navo van te voren kunnen weten.''

Op de partijraad stond de 63-jarige Feddema, oud-lid van de ARP en de Evangelische Volkspartij, zij aan zij met Bram van der Lek (68), de voormalige partijleider van de pacifistisch-socialistische PSP.

Van der Lek: ,,Het is een mystificatie te zeggen dat de etnische zuiveringen al aan de gang waren en dat daarom de bombardementen noodzakelijk waren. Het was andersom. Hoewel niet willens en wetens, heeft de Navo de deportaties uit Kosovo veroorzaakt. Zij heeft de omstandigheden geschapen, door de OVSE-waarnemers uit Kosovo terug te trekken en met de bombardementen de Servische oppositie op één hoop achter Milosevic te drijven.''

Feddema en Van der Lek zijn des duivels over de aankondiging dat de Navo de bombardementen zal verhevigen, ondanks de vrijlating van de drie Amerikaanse krijgsgevangenen door Milosevic en de bemiddelingspogingen van de Amerikaanse dominee Jesse Jackson en de Russische afgezant Viktor Tsjernomirdin. ,,Blijkbaar zijn ze bereid Joegoslavië tot het stenen tijdperk terug te bombarderen'', zegt Van der Lek. ,,Ik hoop dat zich ergens in de besluitvorming nog matigende krachten manifesteren, anders krijgen we een enorme escalatie.''

Feddema: ,,De afwijzende reactie van de Navo op het gebaar van Milosevic tekent de arrogantie van de macht. De Navo is de baas en Milosevic zal het weten ook. Dat bleek, vóór de oorlog uitbrak, al uit appendix B van de verdragstekst van Rambouillet. Dat was een dictaat aan Milosevic om de Navo onbeperkte toegang te geven tot heel Joegoslavië en al zijn instellingen. Daarmee zette men Milosevic het mes op de keel. Hij moest doen wat de Navo wilde en daarmee uit.''

,,Nu gaan er dagelijks mensen dood door het oorlogsgeweld en toch reageert de Navo afwijzend op de opening die Milosevic biedt. Die reactie komt voort uit de logica van oorlog en de mechanismen van geweld. Elke bom heeft een escalerend effect en sterkt de strijdenden in hun houding van havik. Het wordt onmogelijk over de eigen schaduw heen te springen en het eerste gebaar te maken.''

Feddema, geestelijk vader van het volkspetitionnement tegen de kruisraketten, was in de jaren tachtig een van de drijvende krachten in de vredesbeweging, verenigd in het 'Komitee Kruisraketten Nee!', dat honderdduizenden mensen op de been bracht tegen de plaatsing van de nieuwe atoomwapens. Een massaal protest tegen de Nederlandse deelname aan Navo-optreden in Joegoslavië blijft nu uit.

Het oud-PvdA-bestuurslid Sinie Strikwerda (77), destijds voorzitter van 'Kruisraketten Nee!', vindt dat begrijpelijk. Volgens haar voert de Navo, als representant van de westerse democratieën, in Joegoslavië een gerechtvaardigde oorlog tegen een fascistische dictator. Strikwerda: ,,Doe wat uw hand vindt om te doen, zegt de Bijbel. We voeren hier geen aanvalsoorlog, we verdedigen de mensenrechten. Pacifisme lost dit fascistische geweld niet op. Ook ik snak ernaar edel te zijn, schone handen te houden. Ik ben absoluut niet oorlogszuchtig, ik vind bommen vreselijk. Maar het kan niet anders. Ik kan niet mijn ethische normen hooghouden en ondertussen anderen de klus laten klaren.''

,Bombardementen zijn gruwelijk. Ik heb ze meegemaakt en een diep schaamtegevoel over het menselijk gedrag overheerst dan. Maar hoe vreselijk bombardementen ook zijn, de keuze is het geweld van de andere kant door te laten gaan of het met dit geweld beantwoorden. Ik wil nooit meer het schuldgevoel hebben dat we erbij stonden, ernaar keken en niks deden. Dat nooit meer.''

Strikwerda onderkent, net als Feddema en Van der Lek, een 'medeverantwoordelijkheid' van het Westen voor de gebeurtenissen in Kosovo, alleen in een ander opzicht dan haar twee oude kompanen uit de vredesbeweging. ,,Wat wij meemaken sinds de val van de Muur, is de vestiging van nieuwe democratieën. Het Westen ramt dat idee er met kracht in. Het dringt daarbij ook het kapitalisme op, met zijn ongebreidelde vrijheid en ongelijkheid. Het zijn sterke benen die al die uitgestalde weelde kunnen dragen. Mensen grijpen zich vast aan het nationalisme als ze dat niet lukt. Dat is een vast patroon in de geschiedenis.''

,,In Joegoslavië zie je het nationalisme in zijn geperverteerde, gewelddadige vorm. Daarom hadden wij, zeker de VS, wat prudenter moeten zijn met het opdringen van democratie en kapitalisme. Maar ja, het is typisch voor Amerikanen om in hun enthousiasme altijd een tikkeltje naïef, heel royaal en genereus te zijn. Ze zien over het hoofd wat ze allemaal losmaken. Het anti-Amerikanisme in Nederland is populair; je hoort altijd dat Amerikanen dom en oppervlakkig zijn. Nu, ik ben er vaak geweest en het klopt niet.''

Strikwerda ziet niets in het pleidooi van Feddema en Van der Lek voor een eenzijdige pauze in de bombardementen, zonder voorwaarden vooraf aan Milosevic, om zo onderhandelingen met het Joegoslavische bewind mogelijk te maken. ,,Hij moet eerst ophouden met de etnische zuiveringen en plunderingen en een gewapende vredesmacht in Kosovo accepteren. Dan kan de Navo direct stoppen met de bombardementen. Waarover moet je anders met hem onderhandelen? Over een halvering van de etnische zuivering? Hij heeft zich in al die eerdere besprekingen een autistische fantast getoond, opgesloten in dromen over groot-Servië. Die dromen zijn in duigen gevallen, daarom is hij een getergd man. Dat maakt hem des te gevaarlijker.''

,,Ik vertrouw Milosevic niet. Al tien jaar lang voert hij in Joegoslavië een politiek van etnische zuivering, op grond van fascistische Blut-und-Boden-theorieën die we nog van Hitler kennen. Hij heeft buren, die van elkaar niet wisten of ze Serviër of Albanees waren, tegen elkaar opgezet.''

,,Een eenzijdige pauze in de bombardementen, zonder dat hij is gestopt met de deportaties, kan niet. Hij rekent op dat soort pleidooien in het Westen. Hij weet dat wij die bommen vreselijk vinden. In ethische zin zijn we groter, dankzij de christelijke idee dat we onze tegenstander de andere wang toekeren. Daarmee houdt hij in zijn tactiek rekening.''

Feddema, Van der Lek en andere tegenstanders van de Kosovo-oorlog kregen onlangs op de partijraad van GroenLinks veel steun voor het idee van een bombardementspauze. Op één stem na verwierven zij een meerderheid voor een resolutie die om een tijdelijk, eenzijdig moratorium vroeg. Feddema en Van der Lek zijn vast overtuigd van het deëscalerende effect van zo'n maatregel.

Van der Lek: ,,Een duidelijke, onvoorwaardelijke pauze om te onderzoeken of een diplomatieke en politieke oplossing mogelijk is, dat zou nu een logisch gebaar van Navo-zijde zijn. Milosevic terugbombarderen naar de onderhandelingstafel blijkt niet te lukken en erger dan wat hij nu aanricht in Kosovo, kan het niet worden.''

Feddema: ,,Vredesmensen weten dat luchtaanvallen een contraproductief effect hebben. De bombardementen op Dresden en Vietnam hebben bij de getroffenen alleen maar verbetenheid opgeroepen, hen gesterkt in hun verzet. Het Duitse moreel was na Dresden ongebroken. De Tweede Wereldoorlog is gewonnen dankzij de grondtroepen, niet dankzij de bombardementen. Luchtacties komen neer op een beetje doden, uit verontwaardiging over de doden die de tegenstander op z'n geweten heeft. Het is cowboy-gedrag.''

,,De luchtaanvallen op Joegoslavië zijn een strategische blunder van de eerste orde. Bombardementen zetten de getroffenen ertoe aan zondebokken te zoeken, op wie zij hun represailles kunnen richten. Dat is gebeurd in Kosovo. De Navo is daarmee medeverantwoordelijk voor de humanitaire ramp en huilt nu krokodillentranen. Ik zou niet goed slapen als ik in de schoenen stond van politici die zonder plan, zonder strategie met de bombardementen hebben ingestemd. Ze hebben van de Navo de luchtmacht gemaakt van het UCK, het bevrijdingsfront van Kosovo, en daarmee de Serviërs bevestigd in hun idee dat het westers bondgenootschap aan de kant van dat UCK staat.''

,,De pacifistische Albanese leider Rugova heeft gelijk met zijn opmerking dat tien jaar onderhandelen beter is dan één jaar vechten in Kosovo. De Navo moet nu zo snel mogelijk stoppen met de bombardementen, om een sfeer van deëscalatie op te roepen. Het alternatief is doorvechten en Milosevic uitschakelen. Dat kan alleen met een grondoffensief. Dat zou een escalatie zonder weerga veroorzaken, met een immens aantal doden aan beide zijden. Havikken als Blair bevinden zich op die weg.''

Strikwerda meent, net als Blair, dat de Navo in Kosovo een oorlog op morele gronden voert en vecht voor het ideaal van de multiculturele samenleving. Zij kan in de beweegredenen van de Navo geen enkel 'klassiek' motief onderscheiden om oorlog te voeren, zoals handelsbelangen of een vergroting van de invloedsfeer. ,,Het is een teken van voortschrijdende beschaving dat de Navo op de bres staat voor mensenrechten'', zegt zij.

Van der Lek vindt dat een misleidende, rooskleurige voorstelling van zaken. ,,Waarom is dat ideaal van de multiculturele samenleving dan niet beschermd in Baskenland, Noord-Ierland, Turkije? En waarom zwegen we toen de Kroaten de Serviërs uit de Krajina gooiden?''

,,Onze grote stommiteit is dat we destijds de onafhankelijkheidsverklaring van Slovenië en Kroatië hebben geaccepteerd. Dat was het begin van de etnische scheiding. Waarom vond het Westen dat toen wél goed? Omdat Slovenië en Kroatië de rijkste landen in de Joegoslavische federatie waren, waarmee we belangrijke handelsbetrekkingen onderhielden.''

,,Het motief van de Navo voor de acties in Kosovo is platvloerser dan een ethisch ideaal. De westerse landen waren bang voor de miljoenen vluchtelingen die zij zouden moeten opvangen als ze Milosevic in Kosovo zijn gang zouden laten gaan. Ook in dat opzicht hebben de Navo-acties een averechts effect gesorteerd.''

,,De Navo is een willekeurige groep landen die buiten de Verenigde Naties om het recht in eigen hand heeft genomen. Welk ethisch motief de Navo ook aanvoert, zij speelt voor eigen rechter. Wat was nu het meningsverschil tussen Milosevic en de Navo waardoor de oorlog is ontstaan? Niet meer dan dat Milosevic geen vredesmacht onder de vlag van de Navo wilde. Was dat nu zo erg? Dan praat je toch verder en onderzoek je of een breder samengestelde vredesmacht, met de Russen erbij, mogelijk is? Milosevic is een klootzak. Maar ook met klootzakken moet je praten. De internationale politiek is niet anders dan praten, praten, praten. Ook met Israël wordt al tientallen jaren over de Palestijnen gepraat. Toch heb ik nog nooit iemand horen pleiten voor een bom op Haïfa.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden