De vracht gaat onder zeil

Reportage | Bollende zeilen, vaten rum en balen cacao. Jorne Langelaan van Fairtransport koerst met oude schepen op een vrachtvaart zonder uitstoot. Met wind en tij kom je er ook, en stipt op tijd.

AMSTERDAM - In het ruim van de 32 meter lange schoenerbrik Tres Hombres zijn drie 'scheepsmaatjes' druk in de weer met het ontschepen van grote balen cacao. De gebruinde bemanningsleden - een met een toepasselijk piratensjaaltje om zijn hoofd geknoopt, een ander met door de zon en het zoute water gebleekt haar - tillen de zakken biologische, fairtrade cacao in een net dat aan scheepskatrollen hangt.

Op de kade, vlakbij restaurant Goudfazant in Amsterdam-Noord, staat een tiental vrijwilligers, waaronder enkele kinderen. Zij halen het net binnen en laden de balen over in kruiwagens, bakfietsen en zelfs een paard en wagen. Met deze vervoermiddelen wordt het laatste stukje van het CO2-arme transport naar de fabriek van de Chocolatemakers in Amsterdam-Noord geslecht. Van de cacao maakt men daar Tres Hombres chocoladerepen .

Op de aankomst van de vijfde trans-Atlantische handelsreis van het motorloze zeilschip zijn veel belangstellenden afgekomen. Een accordeonist begeleidt het geheel met oude scheepsdeuntjes en een producent van biologische frisdrank deelt promotieflesjes prik uit. "Het is altijd een feest als het schip na een lange reis aanmeert", vertelt Jorne Langelaan. Samen met Arjen van der Veen en Andreas Lackner is hij de oprichter van Fairtransport, een rederij gespecialiseerd in duurzaam zeetransport, en de agent van de Tres Hombres.

De tweemaster heeft er een reis van acht maanden op zitten langs onder meer Kaapverdië, Grenada, de Dominicaanse Republiek en Groot-Brittannië. "En dat zonder één keer ergens te laat te komen", vertelt Langelaan. "Knap voor een schip zonder motor. Het bewijst maar weer dat je ook punctueel kunt zijn door uitsluitend gebruik te maken van wind en tij."

Ambassadeur

Tijdens de reis heeft het schip zo'n twintig havens aangedaan waar rum, cacao, koffie en andere producten, vooral van duurzame snit, werden geladen of gelost.

In de havens staat kapitein Lammert Osinga plaatselijke journalisten te woord en mogen belangstellenden een kijkje nemen aan boord. Want behalve als vrachtschip doet de Tres Hombres ook dienst als ambassadeur voor een vrachtvervoer waarbij geen koolstofdioxide wordt uitgestoten.

Toen Langelaan, Van der Veen en Lackner in 2007 het zeventig jaar oude schip kochten, moest om te beginnen de motor eruit. Daarvoor in de plaats kwamen zonnepanelen, windmolentjes, een sleepstroomturbine, led-verlichting en, het allerbelangrijkste: twee masten voor de 315 vierkante meter zeil.

Met de hulp van bijna tweehonderd vrijwilligers lukte het om in twee jaar tijd het schip, dat ooit als vracht- en passagiersschip voor de Ierse kust voer, om te bouwen van een wrak tot een zeewaardig zeilvrachtschip. Het geld hiervoor sprokkelden Langelaan en zijn twee compagnons door de uitgifte van aandelen plus een lening bij elkaar. Die lening is inmiddels afbetaald. De groene rederij wist na vier jaar namelijk al winst te maken.

Langelaan, Van der Veen en Lackner zijn dan ook geen groentjes in de scheepvaartwereld. Langelaan: "Op mijn twaalfde voer ik al naar Denemarken, Zweden en Polen, op de koopvaardijschepen van mijn oom."

Zijn plan om de scheepvaart te vergroenen ontstond in 2000. "Samen met Arjen van der Veen, een vriend die ik kende van de zeevaartschool in Enkhuizen, voer ik die zomer min of meer als verstekeling mee met de driemaster Europa naar de Cariben. Aan boord leerden we Andreas Lackner kennen. Eenmaal op zee gruwden we van de enorme vieze rookwolken die uit passerende containerschepen kwamen."

Vervuiler

Want hoewel vervoer per motorschip vele malen milieuvriendelijker is dan vervoer per vliegtuig of over de weg, is de scheepvaart toch een grote vervuiler. Dat komt door de grootschaligheid en doordat schepen op zware stookolie varen. "De zestien grootste vrachtschepen ter wereld stoten samen meer zwavel uit dan alle auto's bij elkaar", weet Langelaan. "En omdat er zoveel schepen varen, is de uitstoot van koolstofdioxide in de scheepvaart twee keer zo groot als in de luchtvaart."

Langelaan vindt het indirecte milieu-effect van de scheepvaart veel schadelijker. "Juist doordat het containertransport zo efficiënt en goedkoop is geworden, zijn we meer gaan consumeren. In 1900 werd 10 procent van de goederen die we dagelijks gebruiken, geïmporteerd, nu is dat 90 procent."

"Als reder zou ik het eigenlijk niet moeten zeggen, maar als je echt wil vergroenen dan moet je naar een andere economie, waarin je producten zoveel mogelijk in de buurt maakt. Koffie, thee en overige goederen die uitsluitend elders kunnen worden geproduceerd, moet je dan CO2-neutraal vervoeren."

Daarom is de interesse voor de ontwikkeling van de Ecoliner bij Langelaan bekoeld. Dat zou een hybride schip moeten worden, dat gebruikmaakt van hightech zeilen en zuinige hulpmotoren. "Met dat duurzame schip zou Fairtransport wat snelheid en prijs betreft met de gangbare scheepvaart kunnen concurreren, maar ik twijfel of ik dat nog wel wil", zegt hij. "Prijsconcurrentie stimuleert overconsumptie en wegwerpmaatschappij. Als het aan mij ligt, houden we onze schepen CO2-neutraal."

Volgend jaar krijgt de Tres Hombres gezelschap van de Nordlys. Deze Engelse vistrawler uit 1873 gaat onder andere stokvis van Noorwegen naar Portugal vervoeren. Vanuit Portugal verscheept de Nordlys vervolgens olijven en wijn naar Groot-Brittannië, vanwaar het weer ale, cider en Cornish seaweed mee terugneemt. "Om de verbouwing van dit schip te kunnen betalen, geven we weer aandelen uit. Er zijn nog een paar beschikbaar", adverteert Langelaan.

Naast de Nordlyst blijft de Tres Hombres straks trans-Atlantische transporten uitvoeren. De kans dat Langelaan daarop aanmonstert is klein. "De laatste keer dat ik meevoer is tweeënhalf jaar geleden. Het regelen van zaken voor de rederij aan de wal kost te veel tijd." Hij mist het water wel. "Op een zeilvrachtschip kun je echt je zeemanschap kwijt. Je geeft niet alleen een druk op de knop of een slinger aan het roer, maar je bent echt in touw. Je hebt al je zintuigen nodig."

Het is bijna meditatie, vindt hij. "Diensten van zes uur op, zes uur af. Geen telefoon of internet, alleen het schip, de mensen aan boord en de natuur om je heen. Dat verveelt nooit. Walvissen, dolfijnen, albatrossen, elke dag zie je weer andere vissen en vogels."

Van weerstandverlagende verf tot slimme vaarroutes

Hoewel CO2-arme zeilvrachtvaart vooralsnog een nichemarkt is, denkt Hans Hopman, hoogleraar scheepsontwerpen aan de TU Delft, wel dat er toekomst voor is. "De groep bewuste consumenten groeit en behalve op het gebied van dierenwelzijn en eerlijke handel, stelt die groep ook meer eisen aan transport."

Grote bedrijven die gevoelig zijn voor imagoschade pikken die trend volgens Hopman op. Dat uit zich in strengere milieueisen voor het transport. Hopman: "Een bedrijf als Ikea wil natuurlijk liever niet dat een schip met containers waar zijn naam op staat, betrokken is bij een milieuschandaal." Voor ladingeigenaren die belang hechten aan milieuvriendelijk transport is daarom de Clean Shipping Index ontwikkeld, een set van eisen waaraan zij rederijen kunnen toetsen.

Daarnaast zorgen stijgende brandstofprijzen en strengere emissieregels ervoor dat de vergroening ook in de gangbare scheepvaart hoger op de agenda komt. "Lage brandstofkosten hebben altijd prioriteit gehad voor scheepsontwerpers", weet Hopman. "Maar de laatste jaren zijn er nieuwe berekeningsmethoden en oplossingen beschikbaar gekomen waardoor nieuwe schepen tot wel 10 procent zuiniger zijn dan de ontwerpen van tien jaar geleden. Zo zijn we nu veel beter in staat de vorm van het schip en ook de schroef te optimaliseren voor de specifieke omstandigheden waarin het schip zal worden gebruikt.

Verder helpen nieuwe vondsten het brandstofgebruik te verminderen zoals weerstandverlagende verf. Op die verf kunnen algen en schelpdieren zich moeilijker hechten. Ook zijn er spoilers ontwikkeld die de weerstand van het schip verminderen."

Daarnaast doet de TU Delft onderzoek naar hybride scheepvaart: schepen die naast de motoren ook gebruikmaken van zeilen of die net als hybride auto's een oplaadbare batterij aan boord hebben die ze kunnen gebruiken bij het manoeuvreren in de havens en bij andere piekbelastingen. Hierdoor kunnen deze schepen worden uitgerust met minder zware motoren.

Op korte termijn verwacht Hopman echter meer van het varen op gas. "Gas is een schonere brandstof met minder koolstofdioxide-uitstoot." Ook met het plannen van de reis met hulp van routeringsprogramma's kan nog veel brandstof bespaard worden. "Die programma's maken ook gebruik van de weersvoorspellingen. Want hoe meer golven, hoe groter de weerstand."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden