De vraag van 2016: zijn we beter af zonder religie?

Imagine-mozaïek ter ere van John Lennon. Beeld AFP

Terwijl de champagne vanmorgen nog naklotste in het hoofd van Ger Groot, dacht hij na over het zinnetje uit het lied van John Lennon waarmee de Top 2000 gisteren afsloot: 'Imagine there's no religion'. Zijn we beter af zonder religie? Eigenlijk een rare vraag, vindt Groot.

Op 1 januari wakker worden met de vraag of de wereld zonder godsdienst beter af bent dat mét, zet nogal onverwacht de toon voor het nieuwe jaar. Radio 1 wist het voor elkaar te spelen. Terwijl de champagne van de nacht daarvoor in mijn hoofd nog wat naklotste, hoorde ik Trouw-redacteuren Lodewijk Dros en Stijn Fens er in 'De ochtend' over in discussie gaan met Christa Compas, de nieuwe directeur van het Humanistisch Verbond.

Ik heb het altijd een rare vraag gevonden. Of liever: mij verbaast de ernst waarmee mensen daarin véél meer plegen te zien dan het soort gedachtenexperimenten waarvan alleen filosofen opgewonden raken. Wat als een mens plotseling twee stel hersenen zou hebben? Wat als we zouden leven in een tweedimensionaal universum? Dat soort vragen. Heel nuttig voor de begripsverheldering en het abstracte denken, maar verder tamelijk wereldvreemd.

Daartegenover steekt het aplomb waarmee mensen soms praten over de 'opheffing' van de godsdienst bijna komisch af. Lang geleden hebben we een politicus gehad die op een onbewaakt ogenblik riep: "De multiculturele samenleving schaffen we af!" De ene helft van Nederland liep linea recta naar de rechter. De ander helft vroeg zich af of de samenleving niet meer gebaat was bij een verbod op regen bij tegenwind.

Elimineren
Sommige regimes hebben de godsdienst in de afgelopen eeuw daadwerkelijk geprobeerd te elimineren. Nazi-Duitsland was er niet erg happig op, de Sovjet-Unie nog veel minder. Hun repressie heeft averechts uitgepakt. De godsdienst kwam er, vooral in Oost-Europa, sterker door terug dan ooit. Religie behoort kennelijk niet tot het soort dingen dat af te schaffen valt.

In het West-Europa verliep dat proces veel bedrieglijker. Religie zag haar plaats sluipenderwijs ingenomen door de wetenschap als allesverklaarder en richtsnoer voor het leven. Friedrich Nietzsche had het in de voorafgaande eeuw al gezegd: in vroomheid doen hun aanhangers van beide niet voor elkaar onder. De inhoud van het fenomeen verschuift, de houding ertegenover verandert nauwelijks.

Ik denk niet dat het Humanistisch Verbond dat graag zou horen. In een wetenschappelijke cultuur denken mensen voor zichzelf, in een religieuze cultuur laten ze ánderen voor zich denken - zo klonk het ook op die vroege nieuwjaarsochtend. Religieuze waarheden zijn onaantastbaar; wetenschappelijke waarheden staan altijd onder het toezicht van de kritische rede. De eerste eisen kadaverdiscipline, de tweede volwassen onafhankelijkheid.

Ik hoor dat wel vaker beweren en ook nu kon ik mijn verbazing moeilijk de baas. Als ik de clichés even laat voor wat ze zijn en kijk naar wat mensen werkelijk doen, blijft er van die tegenstelling weinig over. Ja, religieus fundamentalisme dat van geen rationele toets van het heilige weten wil bestaat - maar erg 'mainstream' is het niet. Over het algemeen laten gelovigen bij de interpretatie van godsdienstige teksten en voorschriften hun gezond verstand meer meespreken dan de vox populi veronderstelt. Gelukkig maar, want anders zou traditie iets zijn wat nooit verandert en dus binnen de kortste keren is versteend.

Eén korte blik op de godsdienstgeschiedenis bewijst het tegendeel. Gelovigen blijken in de praktijk naar hartenlust te shoppen in wat hun vanuit het verleden of door religieuze gezagsdragers wordt aangereikt. Blinde gehoorzaamheid is tamelijk zeldzaam - en de meeste andere gelovigen staan daar dan meestal tamelijk meewarig naar te kijken.

Alles wat we weten, weten we op gezag
Aan de andere kant valt het met dat kritische denken over wat de wetenschap vertelt vaak weer een beetje tegen. Zeker - wetenschappelijke uitspraken zijn in principe toetsbaar. Maar ze zijn dat meestal niet door u en ik. Je moet heel wat natuurkunde in je mars hebben om te weten of de Delftse onderzoekers die onlangs Einstein 'weerlegden' gelijk hadden of niet.

De meesten van ons lezen dat in de krant en hechten er voetstoots geloof aan, omdat de geleerde autoriteit nu eenmaal buiten kijf staat. Ook in dat tweedehands-geloof slaat soms een zeker fundamentalisme toe. Bijna alles wat we van de wetenschap hebben opgestoken, hebben we aangenomen op gezag van studiehoofden en specialisten.

Terecht, ongetwijfeld - maar veel meer redelijkheid en kritische zin dan bij geloofs- of levensovertuigingen komt daaraan meestal niet te pas. We vinden iets omdat Richard Dawkins zegt dat het zo is - en zolang het over genetica en evolutie gaat, mogen we daar gerust op afgaan. Maar wanneer Dawkins over religie begint, komen we nogal eens in baarlijke onzin terecht - die door menig bevindelijke atheïst vol bewondering wordt bijgeschreven op het conto van de geneticus: een scientist tenslotte.

Dat betekent niet dat religie en wetenschap één pot nat zijn of dat de waarheid 'ook maar een mening' is. Over alles kan (en moet) worden nagedacht - en daarbij blijkt het ene idee vaak houdbaarder dan de andere. Maar laten we onze eigen rationele waakzaamheid niet overschatten - noch het kritisch vermogen van godsdiensten ónderschatten. Hun denkvormen lijken veel meer op elkaar dan hun respectieve fundamentalisten willen.

Daarom ook kunnen ze best met elkaar in gesprek komen. Soms steken ze er zelfs over en weer nog wat van op. Op die vroege nieuwjaarsmorgen leek dat op Radio 1 uiteindelijk best te lukken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden