'De vraag is: waarom gebruik je een vuurwapen'

Zij volgde het leven van Tanja Nijmeijer sinds zij in dienst trad bij de Farc. Het fascineerde haar, die drastische keus voor een bestaan als guerrillera in de bossen van Zuid-Amerika. Nu speelt Sophie van Winden Eileen, in een tweeluik dat losjes op Nijmeijers leven gebaseerd is.

'Je vriendin is op tv", kreeg actrice Sophie van Winden vaak te horen als Tanja Nijmeijer in het nieuws was. Sinds bekend werd dat de Twentse vrouw zich had aangesloten bij de Zuid-Amerikaanse guerrillabeweging Farc, volgde Van Winden alles wat over haar naar buiten kwam.

"Het fascineerde me dat een meisje met dezelfde mogelijkheden als ik, zo'n drastisch andere keuze had gemaakt. Ik kan me goed verplaatsen in iemand die geraakt wordt door ongelijkheid. Maar ik begrijp veel minder hoe idealisme doorslaat naar radicalisme. Wat me ook naar dit verhaal toetrok, was haar dagboek dat in 2007 gevonden werd door het Colombiaanse leger en deels werd gepubliceerd. Dat kán toch niet, dacht ik als fanatieke dagboekschrijfster."

Toen de casting begon voor de rol van Eileen, een vrouw die losjes op Nijmeijer is gebaseerd, wist ze zeker dat ze ging auditeren. En met succes. Het tweeluik 'Eileen, een Nederlandse bij de Farc' van regisseur Hanro Smitsman komt maandag op tv bij de VPRO. Opnames vonden plaats in Nederland, Colombia en de jungle van Ecuador. Het leger stelde daar helikopters beschikbaar voor de spectaculaire scènes waarin het Farc-kamp van Eileen onder vuur ligt. Zodra de Nederlandse in beeld komt, zie je hoe zwaar het jungleleven is. Het gezicht bleek en onverzorgd. Ze trekt de vieze pleister van een lelijke voetblaar.

"Er is dicht op de huid gefilmd. In de jungle valt de opsmuk als eerste weg. Je kapsel doet er niet toe als je wegrent voor explosies. Om bij die opnames buiten adem te zijn deed ik opdrukoefeningen en kniebuigingen en raakte steeds afgetrainder. Als je een stoer personage speelt, zo van niet zeiken maar doorgaan, steekt zo'n rol je aan. Ik ontwikkelde een gevoel van strijdbaarheid."

Misschien heeft Nijmeijer dat ook zo ervaren, dat de soldatenrol die ze ging spelen haar vanzelf gehard heeft. Maar over Tanja heeft Van Winden weinig te vertellen. "Ik ken haar niet, zoals ik Eileen wel ken." Dat onderscheid maakt ze steeds weer. Want de verklaringen die de dramaserie biedt voor de stappen van Eileen, hoeven niet voor Nijmeijer te gelden. "Ook al wordt niemand geboren als radicalist, en zal ook in Tanja's leven iets zijn voorgevallen."

Het moeilijkste van de rol vond ze te begrijpen waarom een idealist de wapens opneemt. "Voor ik naar Zuid-Amerika vertrok, heb ik in mijn omgeving gevraagd waarom je een vuurwapen zou gebruiken. Als je familie iets wordt aangedaan, zeiden de meesten."

'Je moeder is verkracht. Je broer doodgeschoten. Je vader is opengereten met een mes. En hij grijpt nu je zus.' Zo stookt de schietinstructeur van de Farc het vuurtje op. Eileen schiet en mist opnieuw. 'Verwende Europeanen. Jullie voelen de pijn niet. Zonder pijn kun je niet doden.'

Pijn voelt Eileen wel degelijk als een tienermeisje aangifte doet van verkrachting en daarna wordt vermoord. Wraakgevoelens helpen haar bij de eerste aanslag. "Het lot van dat meisje raakt Eileen tot op het bot, omdat ze daarin een cruciale rol heeft gespeeld. Ze dacht het beter te weten, met haar westerse arrogantie." Elke samenleving heeft haar eigen ongeschreven regels en een buitenstaander herschrijft die niet zomaar.

Hoe arrogant is eigenlijk een Nederlandse filmploeg die het beter weet dan iemand die al jaren met het geweld moet leven? Bij opnames in Bogotá stoorden regisseur Smitsman en Van Winden zich aan hun taxichauffeur die de sloppenwijk Cazuca niet dieper in durfde. Ze vonden hem irritant, hysterisch en veel te bang. Van Winden: "Die wijk is inderdaad gewelddadig. Maar dat wil niet zeggen dat alle inwoners slecht zijn. Irritant was dat een tegemoetkomende taxi-chauffeur waarschuwde dat er verderop mensen werden neergeschoten. Dat was niet zo. De kranten schreven er niet over terwijl die de criminaliteit van zulke wijken gewoonlijk benadrukken. Angstzaaien, dat was het. Wij zagen niks raars op straat."

Ook als je niks geks ziet, kun je als westerse actrice zomaar ontvoerd worden. "Dat weet ik. Dat voelde ik ook wel. Ok, misschien was ik enigszins aangestoken door de bravoure van de anderen. We zaten met z'n vieren in die taxi. Hanro heeft huurlingen ontmoet in Sierra Leone. Cameraman Rolf Dekens heeft in Eritrea gedraaid. En de opnames in Ecuador hadden mij veel energie gegeven. Mijn gevoel vertelde me: wat nou bang?"

Uiteindelijk is alleen haar portemonnee gestolen. "Daarin zat mijn pasfoto als Farc-strijdster. Grappig idee dat dat portret wellicht een eigen leven gaat leiden."

Van Winden ziet Eileen als een sterke vrouw. "Ze draagt de gevolgen van haar beslissingen zonder veel zelfmedelijden. Eileen zit ergens tussen dader en slachtoffer in. Steeds ga je een stapje verder, en opeens kun je niet meer terug. 'Ik kan makkelijk weg, niemand kent me', zegt Eileen na de eerste aanslag. 'Jawel, wij kennen je', is het dreigende antwoord van Robespierre, de 'loverboy' die haar bij de Farc introduceert. Ze is het slachtoffer geworden van zichzelf."

Als ze eenmaal guerrillera is, ontstaat de illusie dat ze toch naar huis kan. Haar moeder, gespeeld door Joke Tjalsma, bezoekt het Farc-kamp, net zoals Nijmeijers moeder in werkelijkheid deed. Onder die wonderlijke omstandigheden is de moeder-dochter-relatie onverminderd sterk. "Ze kijken recht in elkaars hoofd, dwars door alle stoerheid of theater heen."

Haar moeder denkt Eileen uit dat groene woud te leiden, wil ook niets liever, maar verknalt het dan zelf, wat haar een tragische figuur maakt. In een nachtelijk gesprek laat ze haar dochter stilstaan bij het onbegrip dat haar wacht in de buitenwereld, achter de rivier die ze nog over moeten, en in gedachten kijkt Eileen om. Van Winden: "Als zelfs haar moeder haar niet begrijpt, is het isolement buiten misschien nog wel groter dan in het kamp." Het is bekend sinds Orpheus en Eurydice, kijk liever niet achterom als je samen het schimmenrijk wilt verlaten.

De film wil de noodzaak van idealisme verkondigen, zegt Van Winden. Maar met Eileen loopt het niet goed af. Eileens moeder verliest het geloof in haar Rotary-acties. En een voorbeeld van hoe het wel kan, zit niet in de film. "Het is een paradox: idealisme is soms moeilijk of gevaarlijk. Maar nog gevaarlijker is het om te denken dat het allemaal niks helpt."

Als Eileen zich definitief aanmeldt bij de Farc zegt ze: 'Als ik niets doe, ben ik medeverantwoordelijk'. "Ik kan me vinden in die uitspraak, maar neem niet het leed van de hele wereld op mijn schouders. In mijn eerste jaar op de Toneelacademie in Maastricht, ik was 17, rende iemand de klas binnen met het nieuws van de aanslagen in New York. Daar werd, zoals je kunt verwachten in een toneelschool, theatraal op gereageerd. Mensen klommen op tafels en riepen dat de derde wereldoorlog was uitgebroken. Ik belde mijn ouders en vroeg: waarom ben ik, als dit nu speelt, in vredesnaam aan een toneelopleiding begonnen? Mijn moeder zei heel lief: omdat mensen in deze tijd behoefte hebben aan entertainment of verlichting. Dat was voor mij niet genoeg. Ik bedacht toen dat ik als actrice niet wil navelstaren. Verhalen kunnen op cruciale momenten heel noodzakelijk zijn. Ik vind het belangrijk om te voelen dat een toneelstuk of een film zin heeft. Anders kan ik beter medicijnen gaan studeren."

'Eileen, een Nederlandse bij de Farc', maandag 12 en 19 december, om 21.00 uur op Nederland 2 bij de VPRO.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden