De vooruitziende blik van Tocqueville

Andreas Kinneging, Paul de Hert & Stefan Somers (red.): 'Tocqueville, profeet van de moderne democratie.' Uitgeverij Lemniscaat; ISBN 9789047704515; 347 pagina's; euro 29,50.

De schrijvers
Uitgeverij Lemniscaat presenteert de eerste Nederlandstalige bundel artikelen over de negentiende-eeuwse Franse denker Alexis de Tocqueville (1805-1859). Met gepaste trots, want Lemniscaat heeft zelf aardig bijgedragen aan de opleving van de interesse voor Tocqueville in Nederland en België, door in 2011 zijn vuistdikke magnum opus 'Over de democratie in Amerika' in Nederlandse vertaling te laten verschijnen, en ook een monografie van Toqueville-kenner Michael Hereth in vertaling uit te brengen.

En nu is er dus nog een boek bij, waarin veertien auteurs uit verschillende disciplines (sociologie, filosofie, geschiedenis, politicologie) de relevantie van Tocqueville onderzoeken. Met het verschijnen van deze bundel is er volgens de samenstellers sprake van een Trias Tocquevillica. Tikje pretentieus uitgedrukt, maar soit, het is een onderneming die iets wezenlijks bijdraagt.

Stelling van dit boek: wie zich in de historicus, politicus en denker Tocqueville verdiept, kan niet anders dan erkennen dat zijn werk met de tijd alleen maar actueler is geworden. Als geen ander voorzag hij in de eerste decennia na de Franse Revolutie de ongekende potentie, maar vooral ook de aangeboren zwaktes en gevaren van de democratie. De willekeur van de terreur, die ook in zijn eigen adellijke familie slachtoffers had geëist, was in zijn ogen nooit ver weg.

Hij wees erop dat de vrijheid in een democratie makkelijk om zeep kon worden geholpen door het streven naar gelijkheid (egalitarisme). Hij muntte de term 'de tirannie van de meerderheid', die nu gemeengoed is in het debat. Maar ook het fenomeen 'centralisering' omschreef hij als eerste: een democratische overheid die steeds meer taken naar zich toetrekt, lijkt een verademing (de staat helpt de burger!) maar maakt in wezen egocentrische individuen van saamhorige burgers.

Zo'n bureaucratische verzorgingsstaat (die in zijn tijd nog nauwelijks bestond) vertoont volgens Tocqueville een vorm van dwingelandij: 'mild despotisme'. Zoals Albert Jan Kruiter het in de bundel verwoordt: "Het maakt voor Tocqueville weinig uit of willekeur bewust is, zoals bij vroegere tirannen, of onbewust ontstaat, zoals in democratieën."

Kruiter constateert overigens dat onze eigen milde despoot (in de vorm van het staatsapparaat) de laatste jaren probeert geleidelijk zijn mildheid af te leggen, maar niet zijn (be)heerszucht, met dubieuze gevolgen voor de gezondheid van onze democratie. "De overheid trekt zich in zorg-, dienst- en hulpverlenende zin terug, en breidt zich uit waar het toezicht, handhaving en controle betreft."

Mooiste zin
De mooiste zinnen komen natuurlijk van Alexis de Tocqueville zelf, in citaten als deze: "Met mijn verstand kan ik instemmen met de democratie, maar ik ben van nature een aristocraat; dat wil zeggen dat ik de massa's minacht en vrees".

Bepaald niet de enige paradoxale uitspraak in Tocquevilles werk, laat Frank Ankersmit in een boeiend hoofdstuk zien. Tocquevilles onnavolgbare schrijfstijl is volgens Ankersmit nauw verweven met zijn denken. Waar de andere artikelen soms wat schools zijn in het kaderen of toepassen van Tocquevilles ideeën, laat Ankersmit zien dat in feite geen samenvatting of theoretisering rechtdoet aan diens werk, omdat het in zichzelf de ervaring van democratie uitdrukt en biedt.

Onbegrijpelijkste zin: De stukken zijn goed te volgen, maar niet allemaal even spannend.

Reden om dit boek niet te lezen
Voor een algemene introductie over Tocqueville verwijzen de auteurs door naar de twee eerder verschenen boeken. Deze bundel is bedoeld voor degenen die verder willen lezen en willen weten hoe Tocquevilles ideeën zich verhouden tot het heden en tot verschillende vakgebieden.

Reden om dit boek wel te lezen
Je kan best met deze bundel beginnen. Het boek maakt Tocqueville levend via voorbeelden uit Kamer, polder en wereld. Helemaal geen slechte manier om kennis te maken met een dode denker. En ook als een opstel iets minder tot de verbeelding spreekt, wekt het je nieuwsgierigheid naar het werk van de meester zelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden