De vooruitgang

Sommige waarden zijn al oud. Dat je niet mag moorden en stelen, dat je de waarheid moet spreken en dat men een ander niet mag aandoen waarvan men zou willen dat het ook jezelf niet aangedaan wordt, zijn van alle tijden en plaatsen.

Maar andere waarden die we tegenwoordig koesteren zijn betrekkelijk nieuw. Tolerantie is daarvan een voorbeeld.

Het idee dat je een ander niet mag vervloeken omdat deze er nu toevallig andere denkbeelden op nahoudt, is een zeer recent ontwikkelde norm.

Jezus zei nog aan het begin van onze jaartelling:

“Wee u, Schriftgeleerden en Farizeeën, gij geveinsden, want gij zijt de witgepleisterde graven gelijk, die van buiten wel schoon schijnen, maar van binnen zijn zij vol van doodsbeenderen en alle onreinheid... Gij slangen, gij adderengebroedsel, hoe zoudt gij de helse verdoemenis ontvlieden?”

Naar hedendaagse maatstaven bemeten is dit onbetamelijk taalgebruik te noemen. Misschien valt daarvoor een verontschuldiging aan te voeren, maar in het algemeen vinden we het tegenwoordig ongepast om andersdenkenden zo te bejegenen.

Liever horen we Voltaire die zei: “Ik ben het in alles wat u zegt met u oneens, maar ik zal ervoor blijven strijden dat u het mag blijven zeggen.”

Dat was in de achttiende eeuw.

De vraag is nu: hoe is het mogelijk dat Voltaire zo'n verheven moraal hooghoudt in vergelijking met Jezus? Is dat een kwestie van beschaving? Gaan we dan moreel toch vooruit?

Ik heb de indruk dat het 'vooruitgangsgeloof' tegenwoordig niet erg populair is. Het is een 'mythe', een moderne mythe, zegt men.

Het idee dat de tolerantie van Voltaire een morele vooruitgang zou betekenen ten opzichte van de intolerantie van Jezus zullen velen als naïef verwerpen.

Maar als men die afzwering van het 'vooruitgangsgeloof' echt serieus zou nemen, zou dat een zeer pessimistisch perspectief zijn. Niets zou dan meer 'zin' hebben.

Waarom je nog inzetten voor de rechten van vrouwen, dieren, democratie en rechtsstaat als het realiseren van die idealen geen 'vooruitgang' betekent?

Waarom je verzetten tegen slavernij als het allemaal maar hetzelfde is, een maatschappij met en een maatschappij zonder slavernij?

Waarom zou je nog politiek hebben en beleid?

Waarom je nog inzetten voor het milieu als het toch niets uitmaakt, een wereld met een goed gevulde flora en fauna en een wereld waarin het een armoedige smeerboel is?

Is bij de afzwering van het vooruitgangsgeloof niet elk engagement volslagen zinloos?

Het klinkt allemaal wel mooi om te zeggen dat men niet 'gelooft in de vooruitgang', zoals trendy filosofen sinds Horkheimer en Adorno (zie het portret van deze filosofen op de kerkpagina van Trouw van 31 augustus) ons willen laten geloven, maar ik denk dat niemand dat echt serieus kan nemen.

Anders zou je 's morgens net zo goed in je bed kunnen blijven liggen.

Of de hand aan jezelf slaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden