De voortdurende bereidheid om zonodig het eigen ongelijk te erkennen

De schrijver


De filosoof Charles Sanders Peirce (1839-1914) werd geboren in de Amerikaanse stad Cambridge, waar zijn vader hoogleraar wiskunde was aan de Harvard University. Ralph Emerson, beroemd om zijn wijsgerige essays, was een vaste bezoeker van zijn ouderlijk huis. Charles studeerde scheikunde aan Harvard en kreeg een baan bij een onderzoeksinstituut. Hij ontwikkelde zich tot een veelzijdig natuurkundige en leverde met name aan de astronomie belangrijke bijdragen.


Alsof dat nog niet genoeg was bekwaamde hij zich in de wiskunde, de logica en de filosofie. Al op puberleeftijd bestudeerde hij het dikke en moeilijke hoofdwerk van Immanuel Kant, 'Kritiek der zuivere rede', tot hij het bijna uit zijn hoofd kende. Naast zijn vaste baan doceerde hij logica aan Harvard en Johns Hopkins University. Maar kort na zijn vijftigste levensjaar raakte hij al zijn dienstverbanden kwijt en verdiende hij een schamel inkomen met het schrijven van artikelen en recensies voor tijdschriften en encyclopedieën. Intussen werkte hij door aan zijn eigen filosofie, ondanks zijn zwakker wordende gezondheid. In zijn nalatenschap bevonden zich 80.000 dichtbeschreven vellen papier, die door zijn weduwe aan Harvard University werden verkocht. De publicatie van deze manuscripten is nog altijd niet voltooid.


Zijn filosofie


Peirce heeft zijn filosofie niet te boek gesteld, omdat hij daarvoor geen uitgever kon interesseren. Voor een overzicht van zijn wijsbegeerte zijn we aangewezen op zijn nagelaten werk en artikelen in (populair) wetenschappelijke tijdschriften. Zijn geschriften over logica, in het randgebied van de filosofie, hebben veel invloed gehad. Samen met de Fransman De Saussure was hij de grondlegger van de semiotiek, de wetenschap die tekens en tekensystemen bestudeert, bijvoorbeeld in de taalkunde.


Bovendien was Peirce een der eerste wetenschapsfilosofen. Wetenschapsbeoefening is volgens hem bovenal een collectief proces dat vele generaties duurt en is gericht op een uiteindelijke waarheid, die misschien wel nooit helemaal wordt bereikt. Dit proces kenmerkt zich niet door autoritair dogmatisme maar door de voortdurende bereidheid zonodig het eigen ongelijk te erkennen: "De geest van wetenschappelijkheid vereist echter dat men te allen tijde bereid is zijn hele kaartenhuis aan overtuigingen weg te werpen op het moment dat de ervaring ertegen blijkt te zijn."


Ook heeft Peirce, in de traditie van Kant, een anti-dogmatische 'metafysica' ontwikkeld, die neerkomt op een kritische analyse van de ideeën en begrippen in ons bewustzijn.


Het bekendst is Peirce als grondlegger van het wijsgerig pragmatisme. Deze door hem bedachte naam had aanvankelijk een polemische lading, als aanduiding van het Amerikaanse alternatief voor de speculatieve metafysica van negentiende-eeuwse filosofen in Europa. De bekendste formulering van het pragmatisme, 'true is what works' (iets is waar als het werkt, als het praktisch resultaat oplevert) is echter afkomstig van zijn vriend William James. Peirce, voor wie pragmatisme vooral neerkwam op wetenschappelijke begripsverheldering, nam afstand van diens interpretatie en noemde zijn eigen leer voortaan pragmaticisme.


Het boek


'Lessen in pragmatisme' biedt een evenwichtige selectie uit Peirces filosofische artikelen en manuscripten: ze beslaan de terreinen van wetenschapstheorie, metafysica en semiotiek. Ze zijn uitgekozen door de rechtssocioloog Kees Schuyt, die ook de goed leesbare vertaling heeft gemaakt. Schuyt heeft bovendien gezorgd voor een informatieve inleiding, met een titel die Peirces persoonlijkheid en denken mooi samenvat: 'De wil om te leren'.


Reden om dit boek niet te lezen


Ook al hebben de hoofdstukken een inleidend karakter en zijn ze in heldere stijl geschreven, doorgaans voor een breed publiek, toch vergen ze door de aard van de onderwerpen veel aandacht van de lezer, en soms ook doorzettingsvermogen.


Redenen om dit boek wel te lezen


'Lessen in pragmatisme' is een uitstekende inleiding in de filosofie van deze belangrijke en veelzijdige pionier, wiens werk tot dusver niet of nauwelijks in het Nederlands was vertaald.


Lessen in pragmatisme


Charles Sanders Peirce


Selectie, vertaling en inleiding door Kees Schuyt.


Uitg. Boom, 303 blz., 27,90


****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden